Itzultzaile, poeta, DJ… Hainbat etiketarekin identifika zaitzakegu. Zelan definituko zenuke zeure burua?
Egia da inoiz ez zaidala gehiegi gustatu definitzearen kontua, sentitzen dudalako bat edo beste aukeratzeak mugatu egiten nauela, eta horietatik abiatuta epaitzen nautela kanpotik, eta epaitzen dudala nik, barrutik, neure burua. Diziplinartekotasuna interesatzen zait. Txikitan pentsatzen nuen Errenazimenduko artistak bezalakoa izan nahi nuela, eta dena egin: margotu, idatzi... Arlo guztiak ukitu nahiko nituzke nik ere.

Bestalde, egia da aipatutakoen artean itzultzaile-etiketak sentiarazten nauela erosoen. Hortik tiraka, azkenaldian burura asko etortzen ari zaidan ideia da “lotsa galtzen ari den” itzultzailearena. Lotsa oztopoa izan da niretzako askotan, eta hori galtzen ikasten ari naiz, perfekzionismotik aldentzen. Konturatzen ari naiz gauzak egin ditzakedala hori gabe, edo horrekin ere bai.

2022an amaitu zenuen Itzulpengintza eta Interpretazioko Gradua, eta, gaur egun, horixe duzu ogibide. Zer moduz doakizu?
Ondo! Gradua bukatu eta gero Austriara joan nintzen, urtebete inguruz bertan lan egin eta bizitzera. Bueltan etorri eta gutxira hasi nintzen itzultzaile autonomo modura lan egiten, eta oso gustura nago. Oso eskertuta nago eman dizkidaten aukera guztiengatik: Katakraki, nirekin kontatu duten enpresei...

Bestalde, enkargu bidez lan eginda, badaude garaiak non lan pila bat dagoen. Durangoko Azoka baino lehen, esaterako. Eta, gero, oraintxe bertan, adibidez, nahiko gutxi. Zaila da eramaten, emozioen errusiar mendia baitakar. Etxean asko ikusi dudan zerbait izan da, hala ere, aita soinu- eta argi-teknikari autonomoa delako. Eta orain neure burua ikusten dut berarengan islatuta.

Emozioak autoerregulatzen ikastea eskatzen du.
Hori da. Asko kostatzen zait ez sentitzea ezdeusa lanik ez daukadanean. Helburu edo egitekoren bat izateko beharrari iskin egitea kosta egiten zait, muturreko produktibitate horretan sartuta gaudelako, non, ez dagoenean ekonomikoki ematen dizun lan bat, zaila den lasai egotea.

Zer motatako enkarguak egiten dituzu batez ere?
Denetarik. Badago literatura, batetik, baina baita azpititulazioa ere. Horrez gain, Donostiako enpresa batekin lan dezente egin dut, eta aldiro gauza desberdinak bidaltzen dizkidate: egun batean, ortodontziaren inguruko lanbide heziketako liburu bat; hurrengo astean, industrializazio automatikoko zerbait...

Bi liburu oso itzuli dituzu, Mohammed El-Kurden Rifqa eta Lurraren Altxamenduak kolektiboaren Lehen astinduak: iraultza ekologista bat, hain zuzen. Eta hainbat testu solte ere itzuli dituzu. Zelan sortu zitzaizkizun aukera horiek?
Austriatik itzultzear nintzela, Hedoi Etxartek [Katakrakeko editoreak] deitu ninduen: zerbait zeukatela esku artean eta nirekin lan egin nahi zutela. Bi kasuetan izan da horrela: Hedoik deitu, goxokia eskaini eta nik baiezko irmoa erantzun. Ez dauka asko epikatik. Funtsean, edonola ere, Katakrakekoek badakite nik bat egiten dudala haien argitalpen-ildoarekin, eta, baiezkoa ematen dudanean ere, liburua nire egin dezakedala sentitzen dudalako da, lotuta dagoelako neure ideologiarekin. 

Lana eta militantzia nahasi egiten dira sarri. 
Niretzat lanaren eta hobby-aren artean dago. Badu militantziatik, dudarik gabe, prekarietateari lotua baita, baina baita itzuli nahi ditudan liburuak direlako ere. Ez dira enkargu hutsak, edo enpresak bidaltzen dizkidan liburuak, zeinekin ez dudan zertan ados egon. Nik aukeratzen dut hauek itzultzea, eta nahi dut, edo, are, oso garrantzitsua iruditzen zait liburu hauek euskaraz edukitzea; hiztegi aldetik, eduki aldetik... aberasgarriak direlakoan. Eta lanetik ere badu, ordu asko sartzen direlako.

Horrez gain, nire esperientzia oso ona izan da, eta Katakrakekin poz-pozik nago. Bada mundu prekarioa, eta badaude askoz ere lan hobeak, opor eta diru gehiagorekin, baina ni gustura eta zaindua sentitu naiz. Hedoiri entzun nion, eta behin eta berriz errepikatu dut geroztik, euskal literatura simulakroa dela. Itzultzaileen lana ez dago ondo ordainduta, baina liburu-dendak ere gero eta gutxiago daude, irakurleak ere gutxi dira, liburuak ez dira saltzen... Euskarak irakurleak behar ditu, eta irakurtze-sistema osoa bultzatu behar dugu itzultzaileei, editoreei, maketatzaileei... ondo ordaindu nahi badiegu.

Nire kasuan, dagoeneko hasi naiz aurten argitaratuko den beste liburu bat itzultzen, eta oso gustura ari naiz.

Hara! Egin daiteke spoilerrik?
Hau ere lotuta dago Palestinarekin: Leila Khaled izeneko palestinar ikono garrantzitsuaren autobiografia da.

Aurreko lanetara itzulita, zenbat denbora eman duzu liburu bakoitzarekin?
Rifqa-rena hilabete izan zen, hilabete oso trinkoa. Testuinguruak eskatzen zuen, Palestinako sarraskia orduan zegoelako eztanda egin berri, gerra aspaldi hasi bazen ere. Lehen Astinduak-ekin, berriz, denbora gehiago zegoen, baina nik ere lasaiago hartu nuen, enpresaren lan asko neuzkalako, eta ez zen erraza izan dena bateratzea. Enpresaren enkarguekin zortzi ordu sartzen banituen, gero beste bi egin nitzakeen liburuarekin: goizeko bederatzietan sartu Gildan, eta gaueko bederatzietan atera. Gero, iraila eta urria liburuari bakarrik eskaini dizkiot.

Lan mardula dirudi, bai ulermen eta bai glosario aldetik.
Erronka asko zeuzkan, bai. Glosarioan, adibidez, 900 terminotik gora sartu nituen, euskaraz ez genituen kontzeptu asko azaldu zitzaizkidan-eta. Frantziako testuinguruaz ari da, eta guk ez ditugu haiek dituzten bezainbeste baliabide, besteak beste, frantsesa oso hizkuntza indartsua delako. Beraz, askotan, ariketa zen terminoa nola emango nuen erabaki eta liburu osoan horri eustea. Erabakitzeko, nik esango nukeenaz gain, Iparraldeko komunikabideei begiratu diet, nola dioten haiek, nola iritsi den Hegoaldera... Ikerketa-lan handia eskatu du liburuak.

Itzultzeaz gain, idatzi ere egiten duzu; ahozko poesiaren arloan, batik bat. Literaturaren barruko zer esparru interesatzen zaizkizu?
Beti egon naiz lotua ahozkotasunarekin, eta poesia ere hortik irakurri dut. Gradu Amaierako Lanean horixe aztertu nuen, generoarekin eta doinuarekin batera. Dinamo Sormen Bekarekin Intsumisoarena egiten hasi ginenean ere, gure helburu nagusia testuen jendarteratzea zen, jendaurrera eramatea, ahozkotasunarekin guztiz lotuta dagoen modu batean. Interesatzen zitzaigun itzulpenak ez izatea soilik liburuetan amaitzen duten lan oso zehatzak, baizik eta baita kalera ateratzeko eta eraldaketarako balio duten elementuak ere.

Rifqa-ren kasuan, poema-liburua bera dago ahots goraz esateko sortua, eta El-Kurdek baditu abesti batzuk grabatuta poemekin. Nik zuzenean ikusi nuen, eta pentsatu nuen euskaraz ere egin genezakeela hori. Itzulpena egitean kontuan izan nuen, eta hamaika aldiz errezitatu nituen poemak ikusteko ea funtzionatzen zuen erritmoak, doinuak, esaldien ordenak... Gero, horiei musika jarri, eta eszenara eramatean Xalba [Ramirez] eta Perurekin [Galbete] sortu zen giroa oso polita izan zen.

Azkenik, nik idaztean ere, beti pentsatzen dut ez jendeak irakurriko nauela baizik eta jendeak entzungo nauela. 

Literatura arlo bakartitzat hartzen da, baina zuk modu kolektiboan bizi nahi izan duzu, izan lau eskutara itzultzearen bidez, edo taldean egindako emanaldien bidez. Zelan heldu zinen horra?
Nire ustez, literatura eta itzulpengintza badira hein handi batean bakartiak, baina badaukate kolektibotasunetik asko: itzultzailearen kasuan, hura beti egongo da lotuta editoreari, zuzentzaileari... Niretzat oso garrantzitsuak izan dira Xalba [Ramirez] eta Maria [Oses] bi liburuetan, hor zeudelako nire galderak entzuteko, nire proposamenak, nire errezitaldiak... Eta lana zuzendu eta kritikatzeko ere prest zeudelako. Oso garrantzitsua iruditzen zait liburutik begi asko pasatzea argitaratu aurretik, eta horrek badakar saretze bat.

Hala, lagunei esan izan diet: zuen babesik gabe, liburu hauek ez lirateke. Eta gurasoei ere, berdin: Lehen Astinduak itzultzen nenbilela, goraino nengoenean, haien tupper-ik gabe, liburua ez litzateke prest egongo Durangoko Azokarako. Babesa eta sostengua izan ditut, eta horiek ere badira itzulpen-prozesuaren parte.

Zer ematen dizu jendaurrekoak, eta zer ematen dio literaturari?
Jendaurrekoak ematen dit indarra, eta, horrekin batera, helburu argiago bat. Liburu bat idazterakoan edo itzultzerakoan, orokorrean, prozesu luze eta bakartian ari zara. Eszena hartzen duzunean, kontrara, galdetu behar diozu zeure buruari: zer egin nahi duzu? Zer da lortu nahi duzuna?

Horrez gain, esango nuke jendeak baduela gogoa eta jakin-mina poesia entzuteko, eta joaten dela emanaldietara. Eta poesiak, bere partetik, egin nahi dio harramazka jendeari. Sortu nahi du zerbait, jendearengan eragin. Lurraren Altxamenduak liburuak badio: “Manifestazio bat amaitu nahi dugu zerbait aldatu den sentsazioarekin”. Hori irakurtzean pentsatu nuen nik ere berdina bilatzen nuela: emanaldia amaitzea zerbait eragin dudan sentsazioarekin.

Azkenik, zuzenean aritzeak ematen dit askatasun handiagoz jolasteko hitzekin, doinuekin, erritmoekin... Eta, batez ere, gorputza jartzen dio testuari. Uste dut poesiak badaukala arima eta irakurtzean ere heltzen zaizula hori, baina zuzenekoak hori azaleratu eta osotasuna ematen dio.

Militantziaz ari garela, Gipuzkoako EHGAMen zabiltza. Zer harreman duzu militantziarekin?
Duela pare bat urte, Donostiara itzuli nintzenean, berriz saretu nahi nuen hemen. Nerabetatik izan dut grina militantzian parte hartzeko, baina ordura arte gehiago aritua nintzen kanpotik, laguntza moduan, nolabait esateko. Gainera, talde batzuetan ez nintzen guztiz eroso edo ongi etorria sentitzen.

EHGAMekin, berriz, oso gonbidatua sentitu naiz: Iraqueerle taldera joaten hasi nintzen, eta horrek ekimenetan parte hartzera-eta bultzatzen zaitu. Beraz, nahiko azkar hasi nintzen militatzen. Asko ikasi dut, asko eman dit, eta topatu dut militantzia-esparru gehienetan sortzen den hori: familiatxo bat. Oso desberdinak gara, baina espazio hau partekatzeak laguntzen du elkar ulertzen, zalantzak eragiten, kritika eta hausnarketa sustatzen... Oso giro polita da.

Etxetik datorkizu politizazioa?
Bai. Aitaren aldeko familia beti izan da oso euskaltzalea. Aitona ETBren sorkuntzan egon zen, eta diskoetxea izan zuen amonarekin batera, antzerki taldea ere bai... Beraz, euskaltzaletasun militantea beti izan dut hurbil, eta betiere kulturari lotuta.

Amaren partetik, aldiz, familia oso baserritarra da, langile xumeek osatua. Esango nuke bietatik edate horrek sortu duela, batetik, militantziarako esparrua kulturarekin loturan topatzea, eta, bestetik, oso argi izatea zein klasetakoa naizen eta nondik natorren. 

DJa ere bazara. Ez da, agian, kanpoko jendeak itzulpengintzan eta, batez ere, literaturan ibiltzen garenokin gehien lotzen duen arloa.
Nik uste ezagutzen nauten guztiek badakitela parrandazale amorratua naizela [barre egin du], eta dantza eta musika bezainbeste ez zaidala ia ezer gustatzen. Beraz, denei iruditu zaie gerta zitekeen zerbait zela, eta niretzat ere oso naturala izan da. Gainera, Donostian ari zen eszena bat sortzen, eta hortik hurbil egon naiz. Orduan, lotsa-galtze kontua izan da batez ere.

Hasiera nahiko organikoa izan zen: Gipuzkoako EHGAMekook Tuli-tuli fest antolatzen genbiltzan, eta DJetako bat etxekoa izatea nahi genuen. Hortaz, Beñat [Euskowboy] engainatzen saiatu nintzen, eta esan zidan: “Ni, zurekin, infinituraino”. Jolas moduan hasi zen, eta gero heldu ziren proposamenak, eta hala ekin genion mundu horretan gehiago sakontzeari.

Amaitzeko, zelan kokatzen dira jorratzen dituzun arlo horiek guztiak zeure baitan? Elkarrekiko loturan, aparte...
Niretzako lotuta daude, nire interesguneak direlako, batetik, baina, bestetik, baita ideia politiko zehatz batzuek zeharkatzen dituztelako ere. DJ izateari dagokionez, esaterako, oso parte garrantzitsua zen disidentziok espazio jakin batzuk hartzea, toki batzuk geure egin eta musika batzuk plazaratzea. Itzultzaile moduan ere, itzulpengintza ez dut bakarrik zubi moduan ikusten: hura ere izan daiteke mailu bat, eraldatzeko, hausteko, transformatzeko eta beste zerbait sortzeko.

Ulertzen dut jendea harritu daitekeela, adibidez, pintxatzeko buruberokia janzten dudanean. Izan ere, une horretan banago alter ego bat edo pertsonaia bat antzezten. Baina, aldi berean, itzultzaile bezala liburu bat aurkezten dudanean ere ari naiz hori egiten. Pertsonaia horiek guztiak nire parte dira, eta, aldi berean, ez naiz haietako bakar bat ere. Nahiz eta badagoen ni bat horien atzean; ni definigaitz bat.