Arkeogenetikan eta antzinako DNAn aditua zara. Zertan datza? 
Arlo diziplinartekoa da erabat. Genetikan du oinarria, baina arkeologiarekin, osteologiarekin eta beste zientzia askorekin harremanetan dago etengabe. Adibide batzuk ematearren, antzinako DNAri esker, orain badakigu Asian bazegoela giza leinu bat Denisova izenekoa, Europako Neanderthalen garai berean, eta elkarbizitzan egon zela eta gurutzatu egin zela Homo sapiens-arekin –gure espeziearekin–. Antzinako DNAren bidez jakin dugu, baita ere, gaur egun ezagutzen ditugun gaixotasun infekzioso gehienak neolitoan ugaritu eta zabaldu zirela, nekazaritza eta abeltzaintza bizimodu bezala finkatu zirenean, edo gaur egun ezagutzen ditugun etxekotutako zaldi guztiak leinu beretik datozela: Errusiako estepetan etxekotu zituzten orain 4.000 urte, eta handik hedatu ziren mundu osora. 

Nola ikertzen duzue? 
Klasikoena hezurrak aztertzea da, eta ni neu horretan ibiltzen naiz. Baina gaur egun lumak, ileak, lur geruzak… denetik erabiltzen da. Orain dela urte batzuk, adibidez, Mesolito garaiko txikle batetik atera zuten DNA. 

Txikle batetik? 
Landareak beti erabili izan dira hortzak-eta desinfektatzeko, eta indusketa batean agertu zen urki baten erretxin modukoa, erdi fosilizatuta. Txikle itxura hartu zioten, eta DNA atera zuten: urkiarena ez ezik, mastekatzen ibili zen pertsonarena eta haren azken otorduarena ere –ahatea eta hurra jan zituen, nonbait–. Okurritzen zaizkizun leku guztietan dago DNA, oraintxe airean ere bai.

Nolatan hasi zinen arlo honetan? 
Selektibitate garaian zalantzak izan nituen zientziak ala letrak egin; biak nituen gustuko. Biokimikan sartu nintzen, baina bigarren aukera moduan historia neukan. Karrera egin eta gero enteratu nintzen bazegoela arkeogenetika izeneko arlo bat, eta probatu nahi nuen. Ordutik, geroz eta gehiago gustatzen zait. Pentsatzen nuen doktoretzarekin erreko nintzela igual, baina alderantziz pasatu zait.

 Kopenhagera joan zinen. 
Praktikak egitera joan nintzen. Oso leku gutxi daude antzinako DNArekin lan egiten dutenak, garai hartan gutxiago, eta Kopenhage zen bat. Han, laborategian lanean nenbilela bioinformatikako masterra doan egiteko aukera suertatu zitzaidan, eta gero doktoretza. Dena den, Kopenhagen ez nintzen lanagatik geratu. Ezagutu nuen jende bat, eta esan nuen: hemen gustura biziko naiz. 

Tesia zeri buruzkoa egin zenuen? 
Tesiaren barruan hainbat proiektutan ibili naiz, baina batez ere Brontze Aroaren eta Burdin Aroaren arteko trantsizioari lotutakoetan. Hori bai, nire proiektu guztietan haur eta emakumeak ziren protagonista, bilatu gabe. Azkenean, normala da haien emaitzak agertzea, populazioaren ehuneko jakin bat osatzen dutelako. Baina horrekin batera konturatu nintzen zer-nolako alborapenak izaten diren generoa dela-eta. 

Emakume eta haurren masa-hilketa bat ikertu duzu.
1970eko hamarkadan indusketa bat egin zuten Serbian, eta hobiratze komun bat topatu zuten, pixka bat berezia. Hezurdurak ez zeuden zulo batean botata, hobiratze komun askotan bezala, tentuz kokatuta baizik. 1970eko hamarkadan jada ikusi zuten hezurdura gehienak zirela emakumezkoak. Bueno, edo emeak: ingelesez female esango nuke, baina euskaraz oraindik ez nago hiztegi horrekin ohituta. Hala ere, emeak esatea zuzenagoa da, guk ez baitakigu nola performatzen zuten haiek generoa.

Orduan, hobiratze komun hori daukagu, eta jende askoren lehen galdera da: “Non daude gizonak?”. Galdera nagusia hori da, benetan? Dauzkagu hezurdura batzuk, daukagu testuinguru bat, eta hor ez daudenen baitan zentratu behar dugu ikerketa? Erabaki bat izan zen esatea ezetz, han hobiratuta zeudenetan zentratuko ginela gu. 

Hasieran, pandemia baten ondoriotzat hartu zen hobiratzea.
1970eko hamarkadan hori pentsatu zuten, baina hezurren analisian lesioak ikusi dira, argi. Badakigu hil egin zituztela, eta ia denak batera, gainera. Analisi desberdinen emaitzak batera aztertu ondoren, gure interpretazioa da inguru horretako hainbat taldetatik hartu, eta hil egin zituztela.

Talde batean, ugaldu daitezkeenak eta haurrak akabatzen direnean, badakigu horrek ekar dezakeela leinu edo kultura bat suntsitzea. Arkeologoekin garai hartako testuingurua aztertuz, badakigu lehia handia zegoela lurren kontuarekin, eta, beraz, azalpenak zentzua zuen guretzat: masa-hilketa horrek zerikusia izan dezake leinu eta bizitzeko era bat suntsitzearekin.

Datuetatik interpretaziora nola igarotzen zarete? 
Artikulu horretan, adibidez, Linda Fibiger eta biok gara lehen autoreak. Berarekin, nire tesiko zuzendari Hannes Schroeder-ekin eta Barry Molloy arkeologoarekin –Mediterraneoko Brontze Aroaren amaieran aditua– batera, bilerak eginda eta gainerako autoreen ekarpenak kontuan hartuta, interpretazioa osatu genuen.

Zenbait gauza emaitza gordinak dira. Adibidez, badakigu hezurdura ia denak direla XX kromosomadunak eta haurrak, eta hori ezin da gezurtatu. Hori horrela da. Interpretazioa, ordea, ez. Beraz, artikulu bat idazteko garaian, aukera desberdinetan pentsatzen duzu, eta guztiak plazaratu behar dituzu. Eta gehien konbentzitzen zaituen horretan sakondu. 

Zer proiektu egingo zenuke gustura? 
Beste lurralde batzuetan ibili naiz lanean, eta ez duzunean ezagutzen egoera soziopolitikoa, eta egon daitezkeen sentsibilitateak, ari zara kanpotik historia bat idazten, bertakoekin lan egin arren. Eta iruditzen zait historiaz ari garen heinean, gure ikerketek tokiko testuinguru sozial eta politikoa sakonki kontuan hartu behar dutela. Baliabide asko behar dira horrelako ikerketak egiteko eta harremanetan egon behar duzu hainbat jenderekin, baina ikerketaren bultzatzaileak izan beharko luke lurraldea bera oso ondo ulertzen duen norbait. Alde horretatik, Euskal Herrian lan egingo banu erosoago egongo nintzateke. Baina iritsiko da.

Pottokak ikertzen ari zara Sofia Marcos eta Oihane Mendizabalekin. 
Bai, eta uste dut ikerketa hori erabat justifikatuta dagoela, pottokazaleek eskatu digute eta. Pottoka bizirik mantendu eta zaindu duten horiek esan digute: “Jakin nahi dugu pottoka nondik datorren, zientifikoki”. Izan ere, mito asko daude. Espainiako Gobernuko nekazaritza webgunean, adibidez, esaten da pottoka paleolitokoa dela... Nola? Gaur egun badakigu mundu osoan etxekotuta dauden zaldi guztiak orain dela 4.000 urteko leinu batetik datozela, eta oraindik ere batzuek baieztatzen dute kobazuloetako zaldi-marrazkiak pottokak direla? Beraz, asko gustatu zitzaigun kezka hori pottokazaleen partetik etortzea: pottoka erromantizatu beharrean, jakin nahi izatea nondik datorren benetan. Gozamena da. Ez daukagu dirurik, baina. UEUn 9.000 euroko beka bat eman ziguten, eta horrekin hasi egin gara. Eta Xenda baserriko Idoia Resano nekazariak bere dirulaguntza batean sartu du gure ikerketa. Oso eskertuak gaude laguntzen ari zaizkigun denekin: EPOFErekin –Euskadiko Pottokazaleen Elkartea–, haien pottoken laginak hartzen utzi diguten abeltzainekin, Pedro Castañosekin, Andone Estonbarekin, Aitor Iraetarekin…

Feministaldian entzun zintudan lehen aldiz kontu hauei buruz hitz egiten. 
Asko gozatu nuen mahai-ingurua, eta Marta [Luxan] eta Enrique [Moral] ezagutzea opari bat izan zen. Hitzaldian argi utzi nahi nuen genetikak ez digula identitatearen inguruan ezer erakutsiko, eta antzinako DNA erabili behar baldin badugu, nondik, zer kontatzeko eta norentzat ere pentsatu behar dugula. Antzinako DNA asko erabili izan da nor garen, nondik gatozen eta halako galdera handiez hitz egiteko, eta iruditzen zait horretarako ez duela balio. Genetikak ez digu behin ere esango gu nor garen norbanako bezala edo herri bezala.

Arrazaren kontzeptuaz hitz egin nahi nuen hitzaldian, gaur egun berriro ere asko aipatzen delako eta gaizki-ulertu asko daudelako. Genetika asko erabili izan da bereizteko…

Eta supremazismoa sustatzeko. 
Bai, genetika, iraganean, eugenesiarekin eta purutasun ideiekin lotua egon da, eta zoritxarrez neurri batean gaur egun ere hala da. Baina antzinako DNAk zerbait erakusten badigu, kontrakoa da: betidanik egon da nahasketa. Eta guk desberdintasunei erreparatzen badiegu ere, oso txikiak direla: informatiboak bai, baina erabat argi dago ez dela giza arraza desberdinik existitzen. 

Ez dira aski sendoak zenbait kategoria justifikatzeko.
Kategoriak guk eraikitzen ditugula ezin zaigu ahaztu. Definizioak erabilgarriak eta beharrezkoak dira ikerketarako, baina benetan, bizitza aberatsagoa eta konplexuagoa da, eta kategoria horiei ere elkar gurutzatzen utzi behar diegu.

Sexu genetikoaren, sexu biologikoaren eta generoaren harira, adibidez, genetika erabiltzen da, edo biologia orokorrean, zera esateko: “Nahi duzuena, baina gizonak gizon dira eta emakumeak emakume”. Baina, arrazan bezala, sexuan ere kategoriak guk egiten ditugu. Eta hainbeste maila daude sexua definitzeko… Pentsa, genetikoki, 500 pertsonatik batek dauka aneuploidia bat, hau da, ez da ez XX ezta XY ere. 500etik batek! 

Gero, biologian, badago hormona-balantze bat kategorizatzen saiatzen garena, nahiz eta badakigun kategoria horien barruan ere hormona-dosiak aldatzen direla, bai pertsona batetik bestera, baita norbanakoetan ere, urteekin. Eta hori eme edo ar zehazteko garaian. Hortik emakume edo gizon izatera egiten den saltoa kulturala da: performatiboa, eta ez biologikoa. Arkeologian ere lantzen da galdera hori: generoa noiz agertzen den, eta nola eraikitzen eta praktikatzen den.

Arkeogenetikan badago autokritikarako lekurik? 
Arkeologian, letrekin lotuta dagoen neurrian, kritika eta autokritika egiteko espazio gehiago dago. Gu oinarri “zientifiko” batetik gatoz, eta ematen du autokritikarako espazioa ematen baduzu eta autokritika egiten baduzu huts egin duzula. Gizarte-zientzietan askotan gertatzen da norbaitek plazaratzen duela zerbait, eta gero horri erantzuten zaiola: iritzi ezberdinak trukatzen dira, eta horrela arloa bera erregulatzen da. Baina genetikan oso gutxi gertatzen da hori, eta gu, hain justu ere, interpretaziorako leku asko daukan arlo batean ari gara. Erregulazio hori ez izatea gure kalterako da.

Migrazioen kasuan, adibidez.
Migrazioa oso kontzeptu konplexua da, eta arkeologian eztabaida luzea izan dute horren harira. Garai batean aldaketa soziokulturalak aurkitzen zirenean, adibidez, zeramika mota bat aldatzen bazen leku batean, migrazioaren bidez azaltzen zen. Demagun mota honetako zeramika bat ikusten dugula Tolosan (Gipuzkoa), eta hortik 40 urtera Donostian: tolosar horiek joan dira Donostiara beren zeramikekin, eta ordezkatu dituzte hangoak. Arkeologian halako azalpenak ematen ziren –nazionalismoarekin eta hizkuntza-kontuekin oso lotuak, bestalde–, baina kritika asko jaso zituzten, iraganeko jendeari agentzia kentzen zitzaiela, esaterako. Iraganean ez zegoen modarik? Ez zegoen adierazpen-askatasunik? Horrela, kultura zabaltzeko beste era batzuez hitz egiten hasi ziren arkeologian, eta migrazio-narrazioak ahaztu antzean egon dira genetika iritsi arte. 

Zergatik? 
Guk zuzenean antzeman ditzakegu populazioen mugimenduak, gurutzaketak, gaixotasunen transmisioa eta abar, eta lehen hori ez zen posible. Alde horretatik, antzinako DNA oso tresna erabilgarria da halako galderei erantzuteko. Hala ere, hortik harago, talde horiek zergatik eta nola mugitu eta gurutzatu ziren azaltzea ez da hain erraza: modu askotan interpretatu daiteke, eta tentsio handiak sortzen dira. Arkeologoek esaten dute: “Guk narratiba hauek gainditu ditugu, eta genetikaren etorrerarekin badirudi historia sinplifikatu dela berriro”. Beraz, autoerregulazioa gehiago datorkigu arkeologoen kritikatik, arloan bertan biologiatik edo genetikatik gatozen pertsonetatik baino. Letretatik egiten zaigu kritika, eta eskerrak. 

Eta horren aurrean?
Ba, bakarrik lan ez egitea. Zortea izan dut arkeologoekin eta zientzialari askorekin harremanetan nagoelako. Bestela, erantzukizun handia da guk kontatzen ditugun istorioak kontatzea. Behar dira ahots desberdinak, ikuspuntu desberdinak, eta, akatsik eginez gero, gustatuko litzaidake gure arloa kritikarako prest agertzea. Hobiratze komunaren kasuan, guri etortzen bazaigu beste norbait, eta konbentzitzen bagaitu beste historia bat posible dela, ba horri ere lekua egitea. Malgutasun hori falta zaigu.

                                                                                 *          *          *

AZKEN HITZA

Ñabarduren alde

“Ikerlariok badakigu beti ez dugula historia handi bat deskubritzen. Eta batzuetan argitalpen-sistemak eskatzen digu esaldi kategoriko batzuk idazteko, Nature-n edo Science-n argitaratzeko. Horrek ondorio txarrak ditu: ez dago lekurik ñabarduretarako. Medioei ere esaldi kategorikoak gustatzen zaizkie: errazagoa da esaldi sinple bat ematea, egia bat kontatzen arituko bazina bezala, aukera desberdinez hitz egin beharrean”.