Erromintxela

Hiretzat goli kherautzen dinat, erromeetako gazi mindroa

  • Hiretzat kantu egiten dinat, ijito kastako lagun polita. Erromintxelazko hitzak dira, ijito euskaldunen hizkerakoak. Azken hatsa ematear da erromintxela, dagoeneko eman ez badu. Kale Dor Kayiko ijito elkarteak duela hamabi urte egin zuen ikerketa hari buruz, baina ez zuten osatu. Orain, bigarren zatia egitekoak diren honetan, erromintxela hiztun bila abiatu gara gu. Alferrik.
Unai Brea @unaibrea
2008ko martxoaren 23a
Erromintxela
Erromintxela. Zuberoako maskaradako ijitoa.Dantzan.com
Ez hizkuntza, ez dialekto, pogadolekto baizik. Hau da, “hautsitako hizkera”. Horixe da erromintxela, XV. mendean Euskal Herrira iritsi ziren lehenengo ijitoen hizkuntza –romanesa– eta euskara elkartzetik sortua. Halako bilakaerak usu eman dira ijitoen historian. Carlos Muñoz romanes adituak azaltzen duenez, munduko zenbait herrialdetan ijitoen hizkuntza desitxuratuz joan da, jazarpenaren erruz agian. Hala, gramatikak ia erabat galdu ditu jatorrizko ezaugarriak, eta horregatik esaten da hizkuntza “hautsi” egin dela. Kasurik adierazgarriena kaloa da, Espainiako eta Frantziako estatuetan, Portugalen eta Italiako eskualde batzuetan egiten den hizkera. Gaztelaniaren gramatika darabil, baina hitzak ijitoak dira.

Kale Dor Kayiko elkartea –Biharko Ijitoak esan nahi du– euskal ijitoen artean romanesa berreskuratzeko lanean dabil 1989tik. 90eko hamarkadaren erdian Alizia Stürtze ikerlariaren lan baten berri izan zuten –Agotak, juduak eta ijitoak Euskal Herrian–, eta halaxe jakin zuten bertoko ijitoak, noizbait, erromintxela izeneko hizkeraz mintzatu izan zirela. Berehala horri buruz ikertzea erabaki zuten.

Transmisiorik ez

1996an, Kale Dor Kayikoko kideek aditu biri eskatu zieten lan hura burutzeko: Josune Muñoz euskal filologoari eta Elias Lopez de Mungia historialariari. “Ikerketa hasi zenean, hildako hizkera baten zenbait arrasto besterik aurkituko ez genuela uste genuen”, dio Oscar Vizarraga Kale Dor Kayikoko presidenteordeak. Baina hara non, Muñozek eta Lopez de Mungiak hiztun biziak topatu zituzten. Ezin esan, hala ere, erromintxela osasuntsuegi zebilenik. Ordurako, belaunaldi zaharrenek baizik ez zekiten, baina ez zuten erabiltzen. Transmisioa erabat etenda zegoen, eta oso hiztun gutxi geratzen zen.

Ikerketa Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egin zuten. Erromintxelaren ezaugarri linguistikoei dagokienez, Josune Muñozek ondorio argiak atera zituen, eta halaxe adierazi zion Argiari 2005eko abenduan emandako elkarrizketan: “Erromintxelaren morfologia, gramatika eta joskera euskararenak dira, eta lexikoa ijitoen hizkuntzarena”. Euskal hiztunak, erreportaje honen izenburua irakurrita ohartuko zinatenez, ezagun du erromintxelaren soinua, baina ez du ulertzen.

Josune Muñozek adierazitakoa bat dator Carlos Muñozek pogadolektoei buruz esandakoarekin. Izan ere, Carlos Muñozek ez ditu bereizten erromintxela eta kaloa. “Kalo esan izan zaio romanesa eta katalana elkartzean Katalunian sortutako hizkerari, eta baita Euskal Herrikoari ere”. Erromintxela hitzaren jatorria, egia esatera, nahiko iluna da, baina badirudi berri samarra dela, eta ijitoek beraiek ez dute orain gutxi arte erabili. Itxuraz, erromintxela hiztunek sekula ez diote “erromintxela” deitu beren hizkerari.

Erromintxela, romanesetik hurbilago

Kaloa izan ala ez, erromintxelan romanesarekiko haustura ez da Espainiako kasuan bezain erabatekoa izan. Ez da “hain” pogadolektoa. Arrazoia Oscar Vizarragak eman digu: “Inguruko beste hizkuntza batzuek ez bezala, euskarak badu antzekotasunik romanesarekin”. Horrek eragin zuen Kale Dor Kayikokoak Josune Muñozek ateratako ondorioekin guztiz ados ez egotea.

Ijitoen elkartekoek zenbait romanologoren iritzia eskatu zuten, eta honako ondorioa atera: erromintxelan euskarazkoak diruditen gramatikaren ezaugarri asko romanesean ere aurkitu daitezke. Beraz, ezin esan besterik gabe euskararenak direnik. Horren zenbait adibide eman digute bai Vizarragak bai Carlos Muñozek ere: hizkuntza biek deklinabidea dute, ergatiboa barne, eta atzizkiez baliatzen dira bai deklinatzeko bai beste funtzio batzuetarako. Batzuetan, gainera, atzizki horiek berdinak dira, “itxaropen” hitzaren “-pen” bukaera edo lanbidea adierazteko “-ari” bukaera, konparazio baterako. Azken batean, Iberiar penintsulan sortutako pogadolektoetan, erromintxelak gorde du romanesaren ezaugarri gramatikal gehien, ezaugarri horiek euskarak ere badituelako.

Euskal ijitoak, gizartean txertatuago

Oscar Vizarragaren iritziz, erromintxelak badauka beste bereizgarri bat gainerako pogadolektoekin alderatuta: haren inguruan eman den bilakaera soziologikoa oso bestelakoa izan da. Ijito euskaldunak –argitu dezagun erromintxela hiztun guztiak euskal hiztunak ere badirela– gehiago txertatu dira inguruko gizartean besteak baino.

Hori hala izatearen zergatia herri zapalduen arteko elkartasuna da, Vizarragaren esanetan: “Ijitoak ondo konpondu dira euskaldunekin. Alderantziz beharbada ez, baina... Hona iristean, ijitoek herri zapaldua aurkitu zuten, hizkuntza jazarria zuena... Eurak bezala, azken batean. Gainera, euskararen fonetika ez zitzaien guztiz arrotza. Askok hemen geratzea erabaki zuten, Europako errepresiotik ihesi ibiltzeaz nekatuta. Ijito izaten jarraituko dut, baina gehiegi nabarmendu gabe, pentsatu zuten. Eta bizimodu `normala´ egiten hasi ziren”. Bizimodu “normal” horrek, besteak beste, ohitura batzuk aldatzea ekarri zuen: emakumeak hasi ziren baserriaren ardura izaten, negozioak sortu zituzten, egonkortasuna bilatu eta lortu zuten.

Ikerketa burutzeke dago

1996ko ikerketari segida ematea erabaki du Kale Dor Kayikok, ordukoa hasiera baino ez zela izan jakitun, eta horretarako EAEko Kultura Sailaren laguntza jasotzea espero dute. Besteak beste, Nafarroan eta Iparraldean azterketa egiteke dago. Horrez gain, hizkuntzaren analisi hutsetik harago joan nahi dute, ijito euskaldunak soziolingustikaren ikuspegitik aztertuz. “Honako galderei erantzun nahi diegu: zenbat dira? Ijitotzat edo euskalduntzat dute beren burua? Zer iritzi dute gizarteaz, eta gizarteak haietaz? Eta azkenik, aintzakotzat dute beren hizkera?”. Azken galdera horren erantzuna lasai asko eman daiteke inolako azterketarik gabe ere, tamalez.
Erromintxela paperean baino ez dugu ikusi
Erromintxelaz hasi dugu gaurko erreportajea. Baina esaldia ez dugu ijito baten ahoan entzun. Jon Mirandek idatzitako Kama-Goli poemaren lehenbiziko hitzak dira. Mirandek 50eko hamarkadan egin zuen Kama-Goli, “motzaileen hizkuntzan”, berak zioenez. Erromintxela hitza ez zen artean existitzen, seguruenik.

Miranderen lagun Txomin Peillenek euskaratu zuen Kama-Goli, eta Mikel Markezek disko batean jaso zuen gero, musika jarri ondoren. Poema osoa erraz aurkituko duzue Interneteko bilatzaileetan izenburua idatzita. Euskara dirudi, baina ez da. Hitz gehienak ijitoen hizkuntzako kalderash dialektotik datoz, eta horregatik ziurtzat jotzen da XV. mendean Euskal Herriratu ziren ijitoak kalderash etniakoak zirela. Dialekto hori erabiltzeagatik ez ezik, lanbidez galdaragileak izateagatik ezagutzen dira kalderashak. Hizkuntzaz eta lanbideaz gain, ijito taldeak bereizten dituen hirugarren faktorea itxura da. Ijito euskaldunak ilehoriak, azal zurbilekoak eta begi urdinekoak izan ohi dira.

Bestela, Miranderen poematik kanpo erromintxelaren arrastorik ere ez dugu aurkitu. Kale Dor Kayikoko Oscar Vizarragak emandako aztarnetatik abiatuta, hiztun bila ibili gara. Hain zuzen, Lasarten, Tolosan (biak Gipuzkoan) eta Foruan (Bizkaian) egin dugu bilaketa, baina ez dugu suerterik izan. Esan nahi baita, Vizarragak aipatutako pertsonak aurkitu ditugula, baina ez direla erromintxela hiztunak. Hitza bera ere ez dute ezagutzen, eta hizkerari dagokionez, euren gurasoen edo are lehenagoko arbasoen garaiko kontutzat gogoratzen dute. Aspaldi joandako zerbait.
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2019-03-26 | ARGIA
Emakumeen presentzia nabarmenarekin herriz herri dabil euskarazko film laburren Laburbira zirkuitua

Martxoaren 20an Bergaran hasi zen hamaseigarren Laburbira zirkuitua eta Valentzian amaituko da apirilaren 13an. Aurten bederatzi film labur ikusteko aukera emango du eta datu bat nabarmentzen da: bederatzi lan horietatik zazpi emakumeek zuzendu dituzte.


2019-03-26 | ARGIA
Dilma Ferreira Silva aktibista hil dute Brasilen

Brasilgo iparraldean dagoen Pará estatuan hilketa bortitz bat gertatu zen joan den astean. Dilma Ferreira Silva, presek kaltetutako pertsonen mugimenduko koordinatzailea eta beste bi pertsona hil zituzten. Albisteak berriz ere lehen lerrora ekarri du Brasilen mota horretako azpiegiturek milaka herritarrei eragiten dizkieten kalteak.


2019-03-26 | ARGIA
Franco fundazioak Vox finantzatzen du... baina nork finantzatzen du Franco fundazioa?

Francisco Franco fundazioak Vox alderdi ultraeskuindarra ekonomikoki bultzatzen duela agerian geratu ostean, galdera automatikoki pizten da: nondik ateratzen du dirua Espainiako diktadore faxista goresten duen elkarte horrek? Azken hamarkadetan erakunde publikoetatik jaso dituen laguntzak dira finantzazio iturrietako bat.


Desarmons-les kolektiboko kide bat atxilotu dute Euskal Herritik Pariserako trenean

Oldartu gazte dinamikak antolatuta hitzaldia eman zuen igandean Itsasun. Elkarretaratzea eginen dute atxiloketa salatzeko, gaur 18:30ean, Baionako San Leon itzulgunean.


2019-03-26 | ARGIA
Ertzaintzaren azken promozioa 200 lanpostutan handitzea erabaki du Jaurlaritzak, hautaketa-prozesua martxan dela

Ertzaintzako lanpostuen promozioa aurreikusitakoa baino handiagoa izango dela iragarri du Eusko Jaurlaritzak. “Ertzain berriak hautatzeko 28. deialdia zabaldu egingo dugu, 500 izan ordez, 700 izango dira eskainiko ditugun plazak”, adierazi du Estefania Beltran de Heredia Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak.


2019-03-26 | ARGIA
Kristau Eskolako eta IZEAko langileak, greba egun gehiagoren ataritan

Kristau Eskolako ordezkariekin negoziazio bilera egin zuten sindikatuek astelehenean. Atzokoaz gaindi patronalak beste proposamenik egin ezean, greba egun gehiagori ekingo diete astelehenean.


Etxe kaleratze bat salatu du Aranzadik Iruņeko Donibane auzoan

Alokairuan zen bikote baten kaleratzea salatu du Aranzadik.


Argazki bilduma
Bizitza, justizia eta bakearen alde errepideak moztu dituzte 15 egunez Kolonbiako hego-mendebaldeko indigenek

Martxoaren 10ean hasi zen Kolonbiako Cauca eskualdean Bizitzaren, Lurraldearen, Demokraziaren, Justiziaren eta Bakearen aldeko minga (auzolana). 15.000 indigena mobilizatu eta errepideak moztu dituzte, hainbat nekazari elkarte eta mugimendu sozial eta zibilekin batera. Poliziarekin izandako istiluetan 10 lagun hil eta dozenaka zauritu izan dira. Andoni Barreña eta Julen Larrañaga Garabideko kideak han dira eta gertatutakoaren berri eman dute.


2019-03-26 | ARGIA
Errepresioa eta protesta sozialen kriminalizazioa jo-puntu, Bilbon burutuko diren jardunaldietan

Martxoaren 29tik 31ra bitartean Bilbon egingo diren “Errepresioaren eta protesta sozialen kriminalizazioaren kontrako jardunaldiak” aurkeztu dituzte asteartean.


2019-03-26 | Eric Dicharry
Jupiter versus Janus

Poesia-errealitatea artifiziorik gabe errealitatera doa. Poetak Estatuaren ekipamenduak idazten ditu. Kaskoa: 800 euro. Defentsa bala jaurtitzailea : 650 euro. Defentsa bala: 30 euro. Gorputzaren babesa: 2.500 euro. Ezkutua: 350 euro. Borra teleskopikoa 70: euro. Granada lakrimogenoen jaurtitzailea: 2.500 euro. Borra Tonfa: 30 euro. Granada lakrimogenoa klasikoa: 15 euro. Granada lakrimogenoa GLI-F4 soinu efektuekin: 25 euro. Granada jaurtitzailea: 900 euro. Granada desinguratzerako: 20 euro.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude