Ihesi: Zabalate, Erdi Aroko gazteluetatik begira

Asier Agirresarobe  |  Muskilda Tellabide
2005eko urriaren 02a

Zanbrana edo Berantevillatik irits gaitezke Portilla edo Zabalate herrixkara, labore soroen mugan, ekialdetik mendebaldera luzatzen diren mendilerroetako baten babesean dagoena (655 m). Trinitatearen elizatik abiatuta, armarridun hainbat etxe dauden Iturriaren kaletik eta kale Nagusitik joan etorria egin ondoren, Gazteluaren kalean gora abiatu gara. Kale amaieran PR-A-34 ibilbideko seinaleei kasu eginaz gaztelurako bidean jarri gara. Landaretza joria egon arren, azaleratzen diren hainbat harkaitz landu ikustean berehala ohartu gara galtzada batean gora goazela.


Zabalate Erdi Aroko gaztelua

Bihurgunearen ondoren, begi-bistan geratu zaizkigu lehenengoz, han goialdean, Erdi Aroko Zabalateko gotorlekuaren harresiak eta gazteluaren hondakinak. Kareharrizko gain zorrotz hauetan, hainbat mendez erasoetatik babesteko erabili izan diren eraikuntza garaiezinetatik, egun, eguzkia eta haizea medio, horma zahar arrailduak besterik ez dira geratzen. Alabaina, aspaldian hustuak izanagatik ere, euren historiak artean osorik dirau eta metro eta erdiko hormatalak igaro eta landaretzak jandako barrualdera sartzean sentipen bereziak somatu ditugu. Txorien kantek soilik hausten dute, isiltasuna nagusi den inguru honetako bakardadea (755 m).

Gandor luzatuaren gainean goratzen den gaztelura igo nahi izanez gero, atzera gotorlekutik irten eta kareharrizko orri itxurako gandorren hegoaldetik igotzen den zidor lausoa jarraituko dugu. Tentuz eta eskuen laguntzaz, arrakalara helduko gara, eta berriro ipar isurialdera igaroz, pareta eta ezpeldian zabaldutako arrastoak gazteluak duen sarbide bakarrera eramango gaitu, ondoren puntu gorenera, zaintza dorre aurrera igo eta Ibda edo Uda ibaiaren harana menpean hartzeko (790 m).


Lanos gaztelua

Hegoaldeko bailara gordearen beste aldean luzatzen den Txulato tontorrera igotzekotan gaude, baina lehenik, gandorraren beste aldean, Inglares ibaiaren haranean, Ocioko herrixka menperatuz muino lerdenaren gainean kokatzen den Lanos gaztelura joan nahi dugu. Hartara, igotako bidetik jaitsi gara gaztelutik, eta hegoaldera, landaretzan erdi galdua dagoen zidorrari heldu diogu. Sigi-saga jaisten da bi gandorren artean zabaltzen den haranaren hondoraino. Jaitsiera honetako azken zatian, Goi Erdi Aroan finkatu zen Soportilla izeneko herrixka baten zenbait aztarna ageri dira. Kostata baina azkenean harana goitik behera igarotzen duen bide zabalera ailegatu gara (685 m).

Bailaran behera jo dugu, Ocio eta Zanbrana herrien artean, Santa Cruz del Fierro ingurutik datorren pistan barrena. GR-1 zidor historikoa delakoaren arrasto zuri-gorri gutxi batzuk ikusi ahal izan ditugu. Une batez, pista utzi eta Txulato mendiaren mendebaldeko magala inguratuz, zuzenean Ocio herrixkara iritsi gara. Arrastoak, ordea, gutxi dira eta zidorrak, landaretzak -ezpelak, abaritzakà- erabat itxiak ditu.

Errepide bazterretik iritsiko gara Ocio herrixkara. Etxeak bidearen beste aldean utzi eta Inglares ibaia zeharkatu ondoren, ezker aldetik abiatzen den asfalto bide berrian gora abiatu gara. Malda pikoak ekialdetik inguratzen du tontorra, burdinazko ate handi batera iritsi aurretik. Arabako Foru Aldundia gaztelua zaharberritzen ari denez, debekatua dago sartzea. Dena den, atea zabalik dagoenez, aurrera segi eta gazteluraino bertaraino iritsi gara (640 m). Hemen, ordea, gazteluaren ate nagusia itxita topatu dugu. Barrura sartu ezin eta ingurutik begiratzea beste aukerarik ez zaigu geratu.


Txulato tontorra

Ocio herrixka eta gazteluari bizkarra emanaz Txulato tontorrerako bidea hartu dugu. Etorri garen bide beretik itzuli beharrean, nahiz eta zertxobait luzeagoa izan, Zanbrana aldera joko dugu errepidetik, harik eta nekazaritzarako urmael handi baten parera iritsi arte. Orduan, urmaelaren ezker aldetik gora, arestian utzitako pistara irtengo gara. Harana zeharkatzen duen pista honetan gora, egurrezko seinaleak Txulato 20 minutura dugula adierazten duen bidegurutzera iritsi gara. Zalantza zipitzik gabe, eskuinera hartu eta zuzen zuzen, gandorrarekiko elkartzuta igotzen den suebakitik gora abiatu gara. Malda latzak aurrera egin ahala are latzagoak bihurtu dira. Harri solteek gainera are igoera nekezagoa egin dute. Izerdi patsetan baina azkenean goialdera agertu gara eta zidor lauso batetik -galtza luzeak eramatea komeni da- aurre tontorra inguratu eta tontor nagusira iritsi gara (946 m). Hala adierazten dute behintzat bertako erpin eta buzoi bik.

Ibilbidea jarraitu asmoz, bide berean behera, harana zeharkatzen duen pista hartu dugu berriro, lehen utzitakoa. Berehala iritsi gara beste bidegurutze nagusira (840 m) eta Berganzora daraman bidea eskuinean utzi eta ezkerrera hartu dugu. Gandorra gainditu eta maldan behera, makal lerro, nahiz kareharrizko geruza mehar eta bertikal ikusgarri batzuen artetik Zabalate gaztelupetik Zabalate abiapuntura iritsi gara (655 m).

Zabalateko gaztelua: Arabako armarrian agertzen dena

Harkaizti gainean kokatuta, oinean dituen Zabalate herri gotortua eta Uda ibaiaren sarrera zaintzeko eta babesteko eraiki zuten. Hortik datorkio Zabalate izena, edo gaztelerazko Portilla, Portella, Portiella... Ocioko gazteluarekin batera -Toloño mendilerroaren iparraldean biak- mendebaldetik ekialdera hedatzen diren bi haran kontrolatzen zituzten, Inglares harana eta Trebiñu barnean hartzen duena, Uda ibaiarena. Azken hau Arabako Lautadarako eta Nafarroarako bide zen.


Historia: Nafarroako Erresuma eta Gaztelako Erresumaren artean

Euskaldunen eta musulmanen arteko muga izan zen hainbat mendetan. Agirietan, 939an agertzen da lehenengo aldiz, "Portella" izenez. Bai herria eta bai gaztelua, biak ere bete-betean harrapatu zituen XI. eta XII. mendeetan, Nafarroako Erresumaren eta Gaztelako Erresumaren arteko lehiak. 1040an, Nafarroako Gartzia Sanchez III. Naiarakoak (1035-1054) "Portiella", Buradongo gaztelua eta beste zenbait ondasun bere emazte Estefaniari, hau da, Gaztelako kondearen alabari eman zizkion, bere ezkontza gutunean. Peñalengo hilketaren ondoren (1076), Nafarroaren banaketarekin, Araba ere Gaztelaren eskuetara igaro zen. Bakea lortzeko asmoz, 1176an bi aldeek, Nafarroako Antso VI.a Jakitunak (1150-1194) eta Gaztelako Alfontso VIIIak, Ingalaterrako Enrike II.a hartu zuten epaile. Honek emandako epaian, Gaztelako erregeak uko egin behar izan zien azken urteetako erasoaldietan lortutako lurrei, tartean, Zabalateri. Nafarroak, aldiz, Errioxako lurrei uko egin behar izan zien.
1199an, Alfontso VIII.a Gaztelako erregeak Gipuzkoa osoa eta Arabako parte handi bat kendu zizkion Nafarroako Erresumari. Ezin izan zituen hartu Trebiñu eta Zabalateko gazteluak, baina Amezkoazarren (Inzura) eta Miranda de Argaren truke bereganatu zituen horiek -1198ko erasoan hartu baitzituen-, eta handik aurrera Gaztelako Erresumaren parte izango zen Zabalate. Hiri-gutuna jaso zuen baina ez dakigu noiz.
Nafar Erresumako muga ekialdera mugitu ondoren, XIV. mendean garrantzia galdu zuen eta Zabalate herri gotortua hustuz joan zen, gaur egungo herrira edo Berantevillako hiribildura jaitsi baitziren biztanleak, haranean laborantzarako askoz ere lur hobeak baitzeuden. 1369an, Gaztelako Enrike II.ak Joan Ruiz Gaunari, Arabako merioari eman zion Zabalateko jaurgoa. Gero, bai gaztelua eta bai herria, Gauna familiatik Hurtado Mendoza familiara igaro ziren ezkontzaz. Gaztelako Belasko familiaren eskuetatik ere pasa zen baina bai gotorlekua eta bai ondoko herrixka ere, XIV. menderako jadanik hutsik zeuden, nahiz eta gatazka armatu batzuetan berriro ere erabili zuten.


Aztarnak

Gazteluaren hondakinak ez ezik Erdi Aroko herriaren aztarna ikusgarri batzuk ere badira gaztelua dagoen harkaitzaren iparraldean. Bestalde, Brontze Aroan, Burdin Aroan eta Erromatarren Garaian gizakiaren bizileku izan zen harkaitzaren beheko alde guztia, baina dirudienez, Erdi Arokoa baino txikiagoa zen Historiaurreko herrixka.
Ekialdetik mendebaldera luzatzen den harkaitzean daude gazteluaren aztarnak. Oinplanoa, 70 bat metro luze da. Dorre nagusiaz gain, ura biltzeko uraska, harkaitzean hondeatutako hainbat zulo eta beste bi dorre erdi biribil ere baditu, mutur banatan. Harkaitza ekialdean ebakia dago, gaztelua gandorretik bereizteko. Herrixka harresiz inguraturik dago. Bai ekialdean eta bai mendebaldean, hiria biltzen duten harlanduz eginiko harresiaren hormatal eta kuboak ikus daitezke oraindik. Esparru horren iparraldean, harkaitzak betetzen du harresiaren egitekoa. Barrualdean hainbat dorre eta eraikinen hondakinak agerian daude oraindik.

Ocioko Lanos gaztelua
Toloño mendiaren ipar-mendebaldean eta Txulato mendiaren hegoaldeko zabaldian dago Ocio herria, Zanbranatik Urizaharrarako errepidearen eta Inglares ibaiaren ondoan. Harkaitzezko gainean dago ibarra zaintzen zuen gaztelua.

Historia: eskuz esku pasatako gaztelua
Musulmanen garaian, Asturiasko Alfontso I.ak (739-757) eraikiarazi omen zuela esaten den arren, ez dago inongo agiririk hori baieztatzen duenik. Ocio 1110eko Leireko agiri batean aipatzen da lehenengo aldiz, garai hartako gizon baten jatorria adierazteko orduan ere. Garrantzia handiagoa izan zuen nonbait Buradongo gazteluak, XII. mendetik aurrera, berriz, entzute handiagoko bihurtu ziren Zabalateko gaztelua eta herria.
Ocioko herria eta gaztelua erregearen ondasun ziren, baina 1358an Gaztelako Pedro I.a Ankerraren eskutik, Diego Perez Sarmiento egin zen Urizaharra eta Ocioko jaurgoen jabe. Gesaltzako jauna titulua ere bazuen. Enrike II.a Trastamarakoaren eta Pedro I.aren arteko gerran (1366-1369), Sarmientotarrek, lehenaren alde egin eta garaile irten zirenez, jabetzari eutsi egin zioten. Bere seme Garzia Fernandez Sarmientoren eskura igaro zen eta honek seme-alabarik izan ez zuenez, haren anaia Diego Perez Sarmientori utzi zizkion bere titulua eta ondasunak. Hari zor diogu gaur egun Ocioko gazteluan ikus dezakegunaren parte handi bat. XVII. mendean, ordea, Hijarko dukeek bereganatu zuten gaztelua, herentziaz.
XVIII. mendean jada egoera kaskarrean omen zegoen gaztelua, baina ordura arte egoera onean iraun zuen, Arabako beste mendi-gaztelu pribatuetan bezala, (Astulezen, Korresenà) kondeak zaindaria jarri baitzuen ondasunak zaintzeko.

Egitura

Hiru harresik ixten dute goialdea amildegiak ez dauden aldeetan, dorre laguntzailez edo kuboz hornituta. Dorre handi bat du mendi tontorrean, eta horri atxikirik, mendebaldean, bizileku izango zen eraikin luzea. Herritik abiatuta, 700 metroko asfaltozko errepide estu eta aldapatsuak goraino eramaten du.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
Akabatzearen negozioa argitara

Hiltegietako irudiak publiko egiteak kaltea eragiten dietela jakitun, animaliak hiltzea negozio bilakatu duten arduradunek hermetismo handia ezarri dute hiltegien inguruan.


2018-10-21
Otegi eta Zapatero Txillarren elkartu dira, jendeari horrelako bilerak inporta zitzaizkionean bezala

Arnaldo Otegik eta Jose Luis Rodriguez Zapaterok ezkutuko bilera egin zuten irailean Elgoibarko Txillarre baserrian. Bileraren xedea “elkar ezagutzea” zela esan duten arren, ezker abertzaleko iturriek Beranduegiri esplikatu diotenez, bi politikariek beren buruari egindako omenaldia ere izan da.


2018-10-21
Legioko ahuntzak idatzi du Casadoren diskurtsoa

Oso gutxitan erabiltzen dutela-eta, Espainiako Legioak erabaki du bere desfileetan parte hartu ohi duen ahuntza, Cientocincuentaycinco, birziklatzea.


2018-10-21 | Adur Larrea
Ez hanka ez buru
Behingoz edo garaia da

"Mitxoletak nahi ditugu", pestizida guztiak orain debekatzeko aldarria

Urriaren 5ean milaka pertsona bildu dira Frantziako Estatuko hirurehun hiri eta herri baino gehiagotako udaletxeen aurrean, "Nous voulons des coquelicots" (Mitxoletak nahi ditugu) deialdiarekin bat egiteko. Bi urte iraungo duen kanpainaren antolatzaileek ez dute huskeria eskatzen: pestizida kimiko guztiak debekatzea eta oraintxe bertan. Bioaniztasunaren hondamendiari eta gizakien pozoiketari behingoz erremedioa jartzea aldarrikatuko dute hileroko lehen ostiraletan.


2018-10-21 | Amaia Lekunberri
Ruben Collio aktibista maputxea
"Macarena lurraren defentsan borroka egiteagatik hil duten lehenengo emakume maputxea da"

Ruben Collio maputxeak (Santiago, Txile, 1976) itsasoa zeharkatu du Macarena Valdés ekintzailearen hilketaz jakinarazi eta nazioartean babesa lortzeko, salatzen duenez Txileko Estatuaren baitan maputxeentzat justiziarik ez baitago. 32 urte zituela hil zuten Valdés Tranguileko bere etxean, beraien bizilekuan zentral elektrikoa eraiki duen RP Global enpresa transnazional austriarraren auto batetik mehatxatuak izan eta egun batera. Macarenaren bikotekidea zen Ruben Collio, eta... [+]


Nerea Arriola. Txantxarik ez umorearekin
"Umorearen izenean ez dira gauzak banalizatu behar"

Sarritan gertatu zaio Nerea Arriolari; azkena, uda honetan bertan: ezezagunak hurbildu zaizkio, zaleak, bera zelakoan Idoia Txoperena, Supertxope, euskal youtuber sonatua. Hura, baina, kanpaina politiko baterako propio pentsaturiko pertsonaia zen [Hiru Damatxo ideia faktoriak egin zuen kanpaina, Sortu alderdiarentzat]. Arriola, berriz, Supertxope gorpuztu zuen aktorea dugu. Eta erizaina. Eta bakarrizketa-egilea. Eta…


2018-10-21
Nerea Arriola Urberuaga (1988, Donostia)

Erizaina da lanbidez, baina antzerkian ibili da betidanik, Zurriolako Ikastolako antzerki-taldean. Berak eman die gorputza eta ahotsa Supertxope euskal youtuberrari eta Info7 irratiko Dolores Mujika Dolox pertsonaiari. Duela bi urte egin zuen lehen bakarrizketa, eta besteak beste, zeregin horretan dabil orain han eta hemen. Aurten bukatu du antzerki-prestakuntza, Donostiako Arte Eszenikoen Tailerrean (TAE).


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEAK
Eguneraketa berriak daude