Bentarik benta Donamariara

  • Mende luzeetan Belateko mendiak Nafarroatik Lapurdi eta Bidasoa aldera igaro ahal izateko nahitaezko pasabide izan dira. Egun, gure lurraldea errepide bikainez josia dagoen arren, Belateko paraje hauetan oraindik geratzen dira bide zahar haien zenbait aztarna, baita bide ertzean atseden hartu ahal izateko izan ohi ziren benta zaharren arrastoak ere. Gaurkoan, beraz, Ultzamako bentatik abiatuz, Arraizko bentetatik datorren galtzada zaharrak Donamariara eramango gaitu, Odolagako benta zaharrean geldialdia egin ondoren.
Asier Agirresarobe  |  Muskilda Tellabide
2003ko urriaren 12a


Ultzamako bentatik abiatu gara (780 metro) lehenengo pausoak Iruñerantz jaisten den errepidean behera emanez. Bero itzela egiten du, uda honetako egun askotan bezala eguzkia baitugu goietan jaun eta jabe, gogor lanean. Kilometro erdira, eskuinera pagadian barneratzen den bideari jarraitu diogu, norabidez aldatuz. Nahiz eta maldak gorantz egin, gustura goaz pagadiaren gerizpean. Bat-batean gure ezkerrean Burdin Aroko lehen artzainek eraikitako trikuharria ikusi ahal izan dugu, Kopagain izenaz ezagutzen dena. Bostehunen bat metro aurrerago, basoan oraindik, lepo zabal batean, ezkerrerantz orbel artean behera jo dugu bide jakinik gabe, pista utziz, berehala, Arraizko bentetatik datorren galtzada zaharrarekin topo egiteko.

Arestian aipatu moduan, Belateko mendiak galtzada erromatar garrantzitsu baten igarobide izan ziren, baina hau ez zen inguru hauetatik igarotzen zen bide bakarra, izan ere, Arraizko bentetatik abiatuz Odolagako benta zaharrera igotzen da gaurkoan ezagutu dugun galtzada zahar hau, ondoren Putzueta eta Txaruta tontorren artetik igaroz, Garmendi eta Lantzibi tontorrak inguratuz Bidasoa aldera jaisten dena. Baina ez dira bakarrak, Eltzaburuko galtzada eta Larremiarko hormatzar misteriotsuak ere garai bateko bide sarearen erakusgarri dira.

Gure bidea, zabala eta garbia, apurka-apurka mendi magala inguratuz eta aldi berean altuera irabaziz doa. Bihurgune zabala egin eta metro gutxi batzuk behera joz, lepo batean, antenadun muino baten pean, sarobe txukun baten alboan oraindik zutik dirauen Odolagako benta ikusi ahal izan dugu (890 m.). Mende luzeetan zehar bidaiariak harat-honat ikusi izan dituzten paretek, hutsik, egun erortzeko zorian aurkitzen dira, baina hitz egiten jakingo balute, pasadizo bitxi eta istorio krudel askoren lekuko lirateke zalantzarik gabe. Izenean erreparatzea besterik ez dago, Odolaren benta (gazteleraz Venta de la Sangre bezala ezagutua). Aurrealdeko horman, sarrera nagusiaren gainean, Baztango armarria ikus daiteke oraindik.

Ekarritako galtzada, benta ondotik igaro eta sasitzak jandako harrizko bi hesien artetik doa lehenik, eta ondoren Baztan-Ultzama mugarria eta txakostea igaro ostean, bide garbitik poliki altuera irabaziz. Muinoa inguratu eta gero, handik gertu Bentaxar izeneko mendi lepora helduko gara (930 m). Hemen ere, garai batean benta zahar bat egon omen zen. Bidegurutzean, langa metalikoa dugu eskuinean. Lepo zabal honetan egiten dute bat Donamaria, Baztan eta Ultzamako udalek.

Mendebaldera doan pista jarraitu dugu, GR 12aren arrasto zuri-gorriak jarraituz Txaruta gailurrerantz hurbiltzeko. Langa metalikoa pasa eta gutxira iparralderantz eta gorantz egiten du zertxobait bideak. Lautadatxo batean eskuinean mugarri bat utzi dugu, 1786. urtea, "U" eta "L" hizkiak dituenak harrian idatzirik. Berrehun bat metro aurrerago, ordoki zabal batean, iparraldean aurrez aurre dugun Txarutako tontorrerantz joko dugu, ur-mugen banalerroan zehar mendebalderantz doan beste bideari jaramonik egin gabe. Aterpe bat eskuinean utzi, Txaruta azpiko lepora irten eta azken malda belartsu eta pikoak igotzeari ekin diogu, gailurra inguratzen duen pista ezkerrean utziz.

Txarutan (1.081 m.), erpin geodesikoa, Jaizkibel mendi taldeko postontzi txikia eta ikuspegi zabala aurkituko ditugu. Iparraldean aurrez aurre Garmendiko tontor belartsua; atzean Bidasoaldeko gailurrak; mendebaldean, Zoratxipi, Ireber eta mendi segida luzea; ekialdean, Belateko mendatearen bestaldean, Okolin eta Gartzaga atzean, Saioatik Baztan aldera jaisten den sokate luzea Abartan tontorra nabarmenduz; hegoaldean azkenik Ultzamako bailararen atzean, Iruñeko arroa ixten duten gailur garrantzitsuenak. Norabide berean jarraitu dugu, tontorraren beste aldeko malda belartsuetan behera. Berriro ere pistarekin bat egin eta Txarutako aterpe txukunera iritsi gara (940 m.).

Jarraian, malda zut belartsuetatik gora Garmendiko tontorrera (1.050 m.), zelai eta zabala. Nabarmentzekoa da iparraldera luzatzen den sokatearen ekialdean Zeberiako sakana, mendebaldera Txarutakoa. Aipagarria ere, Lantzibiko ekialdeko maldetan behera, Zeberiako errekaren gainaldean, haitz batean, ikus daitekeen belar berdezko ordoki txiki baina ikusgarria, Pilotasoroa, garai bateko artzainek pilotan jokatzeko erabili ohi zuten tokietako bat.

Aterpera jaitsi gara berriro, Donamariarantz jaisten den galtzada zaharra jarraitu nahi baitugu. Hemendik aurrerako galtzada zatia oso ondo mantendu da gaur arte. Igoeran bezala, beherakoan ere, bide zaharra emeki-emeki doa jaisten mendi mazelak inguratuz eta zenbait txondor plaza eta artzain borda igaroz. Pista baino metro batzuk gorago doa galtzada, eta Lantzibiko lepo ingurutik igaro ondoren Buztanibarkoaren bila doa. Azken zati honetan, bada sasiak jandako zati bat, kasik erabilezina, baina pazientzia apur batekin aurrera egitea lortu dugu.

Antzinako bidea, nabarmena, mendeetan zehar bidaiari, artzain, ikazkin eta merkatarien gurdien joan-etorriekin, orbelaz estalitako lubaki sakon bilakatu da. Aipatzekoak dira bide ertzetan itzala emanaz dauden pago ilara luzeak. Jaisten doala, beheko pistarekin bat egiten du azkenik. Pistan behera bostehunen bat metro burutu ostean, Gaztelura jarraitu beharrean lepo zabal batean ezkerrera jaisten den bidea hartu dugu. Honek, zenbait borda atzean utzi eta hormigoizko beste batekin elkartu eta gero, malda pikoetan behera Donamariako Igurin auzora eraman gaitu. Bertatik, metro gutxi batzuk ibili eta komentua, pilotalekua eta Donamariako Jauregizar dorretxearen egurrezko bilbadura ikusi ahal izango dugu.

Ultzamako bentatik abiatu gara eta sei ordu igaro ondoren Donamariako bentara iritsi gara.

Ultzamako Benta eta Benta Errea

Ultzamako bentako etxekoandre Felisa Goñiren (1927an jaioa) eskutik, bere aita Anastasio Goñi Iraeta (1900ean jaioa) zenak kontatu eta berak zuzenean bizi izandako hainbat gorabehera jakin ahal izan dugu.

Nafarroako erresumaren barnealdea, Lapurdi eta Gipuzkoako kostaldearekin eta batez ere Donostia eta Hondarribiarekin komunikatzeko bide nagusia, Belateko mendiak zeharkatzen zituen galtzada erromatarra zen. Ikertzaile batzuen arabera, galtzada II. edo III. mendekoa da. Duela 160 bat urte arte egungoaren trazatu bera duen errepidea ireki zen arte, bide hartatik igarotzen ziren bidaiari, merkatari, gerlari guztiak, baita Santiagora bidean zihoazen erromesak ere.

Errepide berria zabaldu eta bost bat urtetara, udalak egungo Ultzamako benta eraiki zuen bertatik igarotzen zirenek atseden har zezaten eta garai hartako posta sisteman egin ohi zen moduan, zaldi aldaketa egin zedin. Horregatik omen ditu eraikuntzak alde banatan bi portale handi, zaldi-gurdiak bertatik sartu eta zaldiak ordezkatu ahal izateko. Beraz, benta izateaz gain "casa de postas" delakoa ere bazen. 1896an etorri zen Eugi herritik Goñi familia bertara lanean aritzera. Hiru seme izan zituzten eta hauetako gazteena Anastasio zen, Felisaren aita. Anastasiok 1917an Campsako gasolina hornigailu txiki bat zabaldu zuen bentaren aldamenean. Duela 40 bat urte egun ikus daitekeen gasolindegia jarri zuten martxan, baina 1998an Belateko tunelak zabaldu zituztenetik trafikoa asko murriztu denez gero, itxita dago. Felisak diosku bere aitak gasolindegia jarri zuen garai haietan hasi zirela pasatzen lehen airezko gurpildun ibilgailu motordunak, izan ere, lehenago motorra ez edukitzeaz gain gurpil trinkoak erabiltzen ziren gurdi, karroza eta dilijentzietan.

Baina errepide berri hau zabaldu eta gutxira, Ultzamako udalak baino lehen, Baztango udalak mendatearen goialdean beste benta bat zabaldu zuen. Benta hau suak hartu zuen eta berriro eraiki zuten; hortik datorkio Benterrea edo Venta Quemada delako izena. Duela 40 bat urte bertako etxekoandre Maritxu hil zenean, saldu egin zen, gero hutsik geratu zen denbora luzez, ijitoak ere bertara sartzen hasi zirenà azkenean Nafarroako gobernuak erosi eta eraitsi egin zuen. Oraindik zutik dirauen kamineroen etxearen ondoan dagoen zabalunean omen zegoen benta eta izan zenaren aurri batzuk besterik ez dira geratzen.

Urte luzez, bi benten arteko norgehiagoka etengabea izan zen, biek baitzioten beraiena hobea zela.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2018-10-23 | Juan Mari Arregi
Hipoteka zergen auzia
Bankuek gobernatzen dute

Espainiako Auzitegi Gorenak hipoteken zergen inguruan azaroaren 5ean hartzen duen erabakia hartzen duela ere, jadanik ikusi dugu Espainiako Estatuan bankuek gobernatzen dutela, hau da, kapitalak.


2018-10-22 | ARGIA
ELBko lehendakaria eta Barkoxeko laborari bat epaituko dituzte ahate sanoak hiltzen ez uzteagatik

ELBko lehendakari Panpi Sainte-Marie Barkoxeko Ühartia etxaldeko nagusi Cathy Xabalgoiti Pauen epaituko dituzte azaroaren 5ean, hegaztien gripearen aferan etxalde hartako ahatek hiltzera joandako DDPP zerbitzuko funtzionarioei bidea itxi zietelako. Ondoren prefetaren aginduz ahate haiei egindako analisi guztiek erakutsi dute ahateak sano zeudela, baina hala ere Paueko prokuradoreak auzitara iritsi arteko onik ez du izan.


Antton Urrutikoetxea, bihotz 68tar bat

Geroztik Anttonek zenbat ez digu eman ARGIAkooi Estherrekin batera, hainbat etxetan Egutegiari eusten dioten oholetatik hasita askoz diru gehiago balio duten opari eskergaitzetara. Antton, fin eta dotorea, Antiguako bilbotar bikaina, espanturik gabeko euskaltzale zorrotza, ezkertiar makurrarazi ezina eta eskuzabala.


2018-10-22 | Iigo Igartua
Zumaiako Flisch-ak plastikoz beteta

Zumaiako Flysch-ak plastikoz beterik daudela erakusten duen bideoa birala bihurtu da azken orduetan.


2018-10-22 | Zero Zabor
Ikerlan berria Britainia Handian: erraustegiek isuritako karbonoak nola kaltetzen duen klima

UKWIN Britainia Handia Errausketarik Gabe koalizioak zabal du erraustegiek klimaren aldaketan daukaten eraginari buruzko ikerlan berria, zentratua –alde batera utzita ingurumenaren kutsatzea, gizakien osasun kalteak, eta beste eraginak– teknologia horrekin sortutako energiaren karbono balantzean. Emaitzek gezurtatzen dituze errausketaren propagandistek behin eta berriro plazaratzen dituzten kontuak.


2018-10-22 | ARGIA
Ryanair-ek emakume beltz bat tokiz aldarazi du, gizon zuri batek bere ondoan eseri nahi ez zuelako

Eraso arrazista bideoz grabatu zuen bidaiari batek. Hegazkin-konpainiaren jarrerak zalaparta sortu du ikusleen artean.


2018-10-22 | ARGIA
Bi eraso matxista eman dira asteburuan, Barakaldo eta Bilbon

Sexu erasoak izan dira biak. Kasu batean zein bestean, erasoa jasan duen emakumeak salaketa jarri du.


2018-10-22 | Iigo Igartua
Olatu erraldoia Donostian, euskal presoen eskubideak aldarrikatzeko

Milaka pertsonak babestu du Orain Presoak dinamikak antolaturiko “inoizko manifestazio pluralena”, euskal presoen kartzelaratze auziari konponbidea ematea eskatzeko.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEAK
Eguneraketa berriak daude