ARGIA.eus

2020ko urriaren 29a
ETXABEREAK

ETXABERE EGOSKORRAK EZ DU LAN GEHIAGO EGIN NAHI

  • Tonto itxura badu ere, makina bat lan egindakoa da astoa. Defentsa Ministerioaren ardurapean dago. Zerbaitegatik izango da. Desagertzeko arriskuan ote dagoen eta baliorik gabea ote den esaten da. Gipuzkoan 700etik gora dago eta baserritarrek estimu handia diote.
Lierni Arrieta  |  Ainhoa Oiartzabal
2000ko apirilaren 02a
Astoa etxabere belarri handi egoskor moduan ezagutzen dugu, baina inork ez du ukatuko bere enkantua. Belarriak mugituz, bere sentimenduen eta intentzioen berri ematen digu. Gainontzeko abereen aldean ez da batere moko fina. Besteek baztertzen duten jakia gustu handiz hartzen du gure astoak. Inguruarekiko harreman zuzenena entzumen bidezkoa da. Ikusmena eta usaimena ere nahiko garatuak dauzka, ez ordea dastamena. Tontotzat badaukagu ere oroimen itzela du; nahikoa du bide bat behin igarotzea, berau ikasteko.


NILOKO ETA BALEAR UHARTEETAKO ASTOAK.

Astoa eta zaldiaren aitzindariak berdinak dira eta zebrarekin batera ekidoen familian sartzen dira. Aitzindari komun honi ekino deritzo. Autore batzuk diote Tertziarioan eman zela bien arteko banaketa eta beste batzuk berriz, beranduago, Kuaternario barruan Pleistozenoan. Lehen erreferentzi idatzia brontze garaikoa da. De Chambre autoreak bi oinarrizko arraza aipatzen ditu: asto arrunt afrikarra eta circummediterraniarra. Lehenaren jatorria, Niloren ekialdeko ibaiertza da eta bigarrenarena, Balear uharteetan kokatzen du. Bi oinarrizko arraza hauetatik gaur egungo guztiak eratortzen dira.
Munduan zehar oso hedatua dago astoa, amerikarren artean Kentucky-koa edo Hego Amerikako asto nanoa aipa genitzake. Europako arrazen artean, Poitou frantziar arraza, asto siziliarra, asto txipretarra, Piamonteko astoa eta abar,. bereizten ditugu.
Espainian, ofizialki hiru arraza ezagutzen dira: zamorar leondarra, kataluniarra edo Vic-ekoa eta andaluziarra. Guztietan altuena, kataluniarra dugu, arra 1,62 metro neurtu (lurretik lepazamarrera) eta 400 kilo pisatzera irits daiteke. Ilajea marroi iluna dute, ia beltza. Mutur, begi-inguru eta sabelaldea zuriztak dituzte. Bere hezurdura sendoa dela medio beste arrazetatik bereizten da. Ezaugarri hau dela-eta mandoa sortzeko erabilia izan da. Betidanik, mando gaixoari lanik gogorrenak egokitzen zitzaizkionez, hanka sendoak beharrezkoak zituen. Dakigunez, mandoak astoaren eta zaldiaren arteko gurutzaketaren ondorio dira. Gehienetan behorra eta astarra erabiltzen ziren. Baserritarrek ondo dakitenez, asto eme eta zaldia gurutzatuz gero zeharo mando egoskorrak sortzen omen dira.
Zamorar leondarra txikiagoa da, gehienez ere 1,5 metro neurtzen ditu eta 350 kilotara heltzen da. Bere ezaugarri bereizgarriena belarri puntak zabal eta borobilduak izatea da. Bere ilajea beltza da. Neguko hotzari aurre egiteko ilea luzatzen zaio, pelutxe tankera hartuz.


KORDOBAKO ASTOAK EZ DU ALDAPARIK NAHI

Hirugarren arraza mota andaluziarra da, Kordobako astoa bezala ere ezagutzen dena. Brasilgo astoarekin ahaideturik dago eta bere jatorria Guadalquivir ibaiaren ertzean kokatzen da. Ezpain meharragoak ditu eta ilaje zuri-beltza, beste biak baino laburragoa. Klimak eta orografiak astoaren ezaugarriak baldintzatzen dituzte, tenperaturak ilearen luzera mugatzen du eta orografiak aldiz ibilera. Asto zamorar eta kataluniarrak leku malkarretara moldatuak daude eta andaluziarra aldiz leku lauetara.
Euskal Herrira gerturatuz, katalogatze prozesuan dagoen arraza bat dago, Enkarterrietakoa. Baina gure baserrietan topatzen diren astoak, gehienetan, nahasketak dira. 50eko hamarkadako nekazaritzaren mekanizazioarekin batera, lanerako astoaren erabilera galtzen joan zen, honekin asto kopurua murriztuz. Garai batean zuen garrantziaren adierazgarri bere erabilera militarra da; oraindik ere zaldi, mando eta asto arrazen kontrol genealogikoak Defentsa Ministerioak daramatza. Euskal Herri mailan beherapenik eman da, baina egoera ez da hain larria, aurtengo erroldako datuetan islatzen den moduan. Datuok aurreko orrialdeko taulatxoan dituzue. Adibidez, Gipuzkoako kasuan, guztira 758 asto daude. Baserri gehienetan asto bakarren bat ageri da, baina asto bat baino gehiagoko 90 ustiategi daude. Etxeko astoa hilez gero, zalantza handirik gabe erosten dute asto berria azokan,horrela astoaren iraupena bermatuz. Hala ere, animalia honek 30 urte luzez bere eginbeharrak bete ditzake. Beroni eragiten dion gaixotasunik ohikoena tetanoa da. Zaldiaren antzeko eritasunak pairatzen ditu: gripe, koliko eta rinoneumonitisa. Hala ere, astoak gaixotasunekiko erresistentzi maila handiagoa agertzen du. Ugalketa zertxobait korapilotsua dauka, alde batetik 12 hilabetetako ernaldia eta bestetik 6 hilabetetako edoskitzaroa.
Garai batean indar iturri garrantzitsua zen, laborantza eta garraioan erabiltzen ziren. Gaur egungo astoaren erabilera aldiz, desberdina da. Baserri inguruko larretan eta basopeko sastrakak garbitzen ikus ditzakegu. Asto kirolariek ordea, igandero plazaren batean ez bada bestean asto probaren bat izaten dute. Hirugarren sektorean ere sartuak dira, turistak paseatzen ibiltzen dituzte. Egia da asto gutxiago dagoela eta zenbait asto arraza desagertzeko arriskuan dagoela, baina gizakiak dion estimua dela-eta gure artean luzaro iraungo du ziurrenik

ASTOAREN LANAK, UZTAPIDEREN ARABERA
Uztapidek bertso hauetan azaltzen duen moduan, astoak lan ugari egin du. Garraiorako erabilia izan da batez ere. Bai industrian eta bai nekazaritzan garraiolari fina izan dugu. Industrian, zama eramaile eta indar iturri moduan lan egin du. Nekazaritzan aldiz, konta ezinak dira egin dituen lanak. Lurra prestatzetik hasi eta uzta bildu arteko zereginak bere gain zeuden. Errotarako eta azokarako bideak ere ondo ezagutzen zituen. Bertsolaria ez izan arren, zama astunegiak bizkarreratuz ibili ohi zen plazarik plaza. Guregatik eginiko lanak ez zaizkio astotxoari behar bezala eskertu. Gainera, bizkarreko bat edo beste ere jaso izan du. Iraintzeko ere, burura datozkigun lehen hitzak astoarekin zerikusia izaten dute, astakirten, astakeri, astaputza, astapotroa... Eskerrak Uztapide etxabere estimatuari omenalditxo bat egiteaz oroitu zen.
1)Lengo garai bateko
astoaren lana:
Eraman egin bear
artutako zama;
batenbatzutan igual
jarritako dana
gertatuko zitzaion
ezin eramana.
2)Astoak errotara
juaten ziren sarri,
artoa eraman da
iriña ekarri;
etxeko andre gaixoak
atzetikan: Arri!
Ikasten zuten ongi
bide oien berri.
3)Astoa barrutian
an dabil larrian,
kalera juateko
aren bearrian;
ollo arrautz batzuek
jarri bizkarrian,
an dijoa astoa
andrien aurrian.
4)Kape edo azukre,
ardo edo ogi,
kargatzen zan astoa
askotan geiegi;
kalian zama artu,
basarrira segi,
etzan etxeratutzen
iñoiz errezegi.
5)Bidean eman bear
naikoa astia,
ekarriko bazuan
karga ura guztia;
etxeratzian etzan
pentsu gareztia,
barrutira izerdiz
bizkarra buztia.
6)Ekarri bear ziran
ganaduen janak,
bizkarreko kakoak
ziran bere armak;
estaliko zizkaten
burua ta danak,
laister egingo zitun
morroi baten lanak.
7)Esniak kaleratu
bear ziranian,
astoa asiko zan
lenbizi lanian;
ez basarri batian,
au leku danian,
arto koskor bat andik
etortzen zanian.
8)Egin bear danian
kalerako jira,
gaurko andre askori
jar zaitez begira:
Kotxe eder askuan
datoz baserrira,
astoakin juatia
lotsatutzen dira.
9)Langileak izandu
arren on askuak,
orain sobre dirade
emengo astuak;
pasa badituzte're
len egun estuak,
basarritarrak dira
txit aberastuak.
10)Astua dabil beti
loitan zikindua,
zarra izan liteke
edo ezindua;
alaere egin bear
gure agindua,
langille ona baña
gaizki ordaindua.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak


Azkenak
EGILEAK
Argia buletina
Egunaren laburpena
zure e-postan
Eguneraketa berriak daude