"XXI.eko Europan egon eta aldi berean euskaldun bizi"

1990ko urriaren 14a
Beñat Oihartzabal euskaltzainari elkarrizketa.
BEÑAT OIHARTZABAL
"XXI.eko Europan egon eta aldi berean euskaldun bizi"
Euskaltzain izendatu berri dutena Parisen sortu zen, eta Zuzenbide eta Linguistika ikasketak egina, euskal linguistika sail ezberdinetan lantzen dihardu Ipar Euskadiko abertzaletasun berria barnetik bizi duen 41 urtetako irakasle diskreto honek. Buru argikoa eta efikaza, ezagutzen dutenek diotenez.
ARGIA. Euskaldun berria omen zara, ikasten ari direnen animatzeko berri polita.
BEÑAT OIHARTZABAL. Euskaldun zahar-berritua esanen nuke. Etxean heti entzu dut euskara, eta bereziki aitatxirekin, Parisetik etortzen nintzelarik. Eskolara abiatu aintzin euskaraz mintzatzen nintzen, baina gero arras arroztu zitzaidan eta hogei urtetan berriz ikasi behar izan nuen. Horretarako Hegoaldera joan behar izan nuen, 1970ean, ikastaldi batetara. Iruñea ondoko Zizurren den apeztegi batean izan zen, Euskaltzaindiaren babespean.
A. Garai hartan gramatika gauzekin oso interesatua ibili zinen.
B. O. Iruñeko ikastaldia, alfabetatzekoa, oso emankorra izan zen eta berehala hori bera Iparraldean martxan jartzea deliberatu nuen. Ene anaia Gabrielekin mintzatu nintzen, hark bait zuen gazte talde bat biltzen, eta ondoko urtean hemen holako ikastaldi bat egin genuen. Beste aldetik etorri zitzaizkigun laguntzaileak, horien artean Patxi Zabaleta. Berak moldatzen zituen ondoko urteetan baliatuko ziren Iparraldeko irakasleak. Nihaur ere hola hasi nintzen gramatikaren ikertzen, eta gustatu egin zitzaidan.
A. Ordurako, eta Parisen bizimodua hemen baino errezkiago antolatuko zenuela jakinik, nola erabaki zenuen Euskadira etortzea?
B. O. Armada egin ondoan etorri nintzen, baina lehenagotik banian hona jiteko xedea. Orduko urteak eta oraingoak ez dira batere elkarren irudikoak. 68ko gertakizunak izan ziren Parisen, eta anitz gauza jartzen zen auzitan bai etxeetan eta bai gizartean. Anaiaren eraginagatik ordurako abertzaletuta nengoen, eta hemengo "Amaia" kultur taldean sartuta. Hamazazpi-hemezortzi urtetarako erabakia nuen Euskal Herriratuko nintzela. Dena dela, Parisen ginelarik ere gure etxean gure buruak euskaldun sentitzen genituen, eta hiru anaiok jin gara Euskadira.
A. Seguru 68ak, barnetik bizi izan da gainera, zuregan eragina izan zuela.
B. O. Orduko giroa oso bizia zen, eta normala zen anitz gauza auzitan ematea, gizarte osoan gertatzen bait zen. Esan dudanez, ordurako mugimendu abertzalearekin harremanak nituen. Oroitzen naiz 67ko hauteskundeetan "Enbata"ko egoitzan egon nintzela emaitzak ematen ziren gauean, eta abar. Mugimendu abertzalea azkarra zen, "Enbata"ren garrantzia handia zen, ikasleen antolakizunak, eta abar.
Nanterren ezagutu nuen, beraz, 68ko maiatza. Oroit naiz arratsero biltzen zela ðgaur izenak irria sortzen du bainað "Comité Revolutionaire de Régions" izeneko bat, han biltzen ziren herri zapalduetako ikasleak, eta han ezagutu nuen Battitta Lartzabal.
A. Nanterretik abokatu eginik atera eta gero abokatua linguistikara hurbiltzen hasten da. Gauza aski bitxia, berrikitan Jon Gonzalez abokatuak aipatzen zuenez.
B. O. Ikastaldietarako gramatika heharrezkoa nuen, esan dizudanez. Denborarekin, lehenbiziko haurra sortu eta Hendaiako "Hospital Marin" delakoan hasi nintzen lanean, eta horretan ari nintzela lagun batek esan zidan euskal estudioetako doktoradutza prestatzen ahal nuela Bordalen. Haritxelharrekin mintzatu eta gai bat hautatu nuen, Zuberoako pastoral zahar bat, "Charlemagne", eta horren edizio kritikoa egin nuen. Eta horretarako linguistikaren beharra senditu nuen. Gainera ordurako Seaskan irakasle lanetan ari nintzen, eta horrek areagotzen zuen ene beharra. Gero, azken urteotan, Euskaltzaindiko gramatika batzordean aritu naiz lanean bospasei urteotan eta Ameriketan ere joan den urtean Ameriketan egon naiz. Baina betidanik aritu naiz gustora gramatikarekin. Askotan gramatikaz aritzen ginen Jon Gonzalez eta biok, beste batzu futbolaz mintzatzen diren bezala.
Ameriketako ikastaldi horretan esan behar da japoniarren ondotik euskaldunak ginela talderik azkarrena. Baginen aski trimestre hatez ostegun arratsaldeetan euskal mintegia egiteko. Sei pertsona denbora osoz linguistikan ari direnak eta euskaldunak horiek nerekin zeudenak eta gehiago Californian eta bestetan ari direnak. Euskal Herrian liguistika mailan jende asko ari da, bai.
A. Kopuruz bezain indartsu al dago gure linguistika kalitatez? Ala beti besteen atzetik ibili behar dugu.
B. O. Beti besteei ikasi behar diegu baina esan daiteke gero eta jende gehiago dela lan horri lotua eta kantitatea baldin bada kalitatea aterako da. Gauza hauetan ez da jenioen gainean jokatu behar, behar dira lanak serioski egin, metatu, eta metatze horren ondotik egiten ahal dira egiazko aintzinamenduak. Ez dut uste nik norbaitek zerbait egiten ahal duen, partikularzki linguistikak gaur egunean hartzen duen begitartearekin.
Denbora batez norbaitek tesi bat egiten zuelarik betirako egiten zuen kasik. Bere bizi guztiko lana zen eta lan hori orain dela hogeitamar edo berrogei urte egina izan arren ia berdin balio du. Aldiz, eta bereziki joskera mailan, gaur egiten diren ikerketek bizpahiru urteren buruan ez dute gehiago balio. Zure galderara bihurtuz, esan nezake gure ikerketak bide onean direla: segurrenaz ere sekula ez da gaur haina jende izan euskara ikertzen. Hala ere bada anitz egiteko. Eta badira gaiak arrunt bazterrean utziak direnak.
A. Adibidez...
B. O. ...fonologiaren aldetik, adibidez, Euskal Herrian biziki gauza guti egiten da.
A. Zer ekarpen damaio linguistikak euskarari, edo Euskal Herriari?
B. O. Euskarari berari ez dio zerbitzu handirik egiten, euskararen egoerari. Nolazpait euskararen tokia hizkuntzalaritzaren sailean segurtatzen dute ikasketa horiek, eta hori inportantea da sinbolikoki, euskararen egoera hain larria izanik inportantea jendeek euskararen fiertasunak, euskararen prestijioaren berri izatea. Eta estimatze hori zientziaren alorretik etorriko da. Prestijio hori lehen ere bazen, joan den mendean bazen, mende honen hasieran ere bazen, eta inportantea da orain ere aixikitzea.
Gaurko linguistikaren joera da hizkuntzen arteko berezkuntzen tipitzea. Esan nahi bait da, orain ez dira hainbeste diferentziak bilatzen puntu komunak baino. Diferentziak beti kontutan hartzen dira, baina elkarrekikako funtsaren aurkitzeko. Oroitzen naiz Telesforo Monzonek kontatzen zuela lehen eginahalak egiten zirela erakusteko kanpokoei euskara ezin ikasia zela: lehenik euskara biziki konplikatua zela esan eta lehen adibidea ipintzen zuela eta ondotik "denbora ederra dela" esateko hori aitari, anaiari, arrebari eta apezari molde desberdinetan esaten zela. Agerian bitxitasuna ematen zen. Gaur egun xekatzen da ea nola den posible euskaraz holako gauza bat gertatzea. Oinarrizko datuak beti berak izanik, perspektiba aldatu da.
A. Piarres Lafitte zenak estimu handitan omen zintuen, euskararen azterketan ikusten zuen bururik argiena haizela eta...
B. O. Esan behar da hemen jende askorik ez dela ari eta... Bada Xarles Bidegain, arras beste modu batean ari dena, ez xuxen gramatikan, baina biziki ona eta seriosa. Atlasa egiten ari diren bestealdekoak Xarles hainakoak baldin badira... Lafitte hondar partean ezagutu dut. Uste dut bi Lafitte izan diren. Bat nik liburu edo izkirioetatik ezagutu dudana, engaiatua, dena gatz eta biper, hautu gogorrak egin behar izan zituena, partikularzki haren egoeran izanik. Eta bestea nik ezagutu dudana, zahartua, harentzako biziki fite aldatzen zen mundu batean. Zahartu baino lehenagoko gauzak aipatzen zituelarik espantu eli batekin mintzatzen zen.
Eman dezagun, apezpikuek ez zutela utzi filosofia ikasketen egitera, ideia bitxiak izanik bere fedea irriskutan ezarriko zuelakoan. Tolosara igorririk, han hasi zela komunistekin harremanetan, hango agintari komunistek bere beharra bait zuten buhami edo ijitoen kontrolerako. Gero errefuxiatuekin, gerra denboran, gerra bera... Harentzako esaten omen zuten "poisson rouge dans un bénitier". Kontatzen zuen nola Baigorrin gerra bukatu ondoan "La Marsellaise" himnoa kantatzen zutelarik denak xutitu eta bera eserita gelditu zen; eskandala izan zela, hitz itsusiak zituela, aitak ttikitan erakutsia ziola ez zela holakorik kantatu behar. Eta hori haren ahotik entzun nion, eta fier zen. Baina gero...
A. Gainerantzean, nork izan du eragina zure gain? Labegueriek, adibidez?
B. O. Ez, Labegueriek beste belaunaldi batekoregan izango zuen behar bada. Idazle aldetik Lafitte eta jendetasun aldetik errefuxiatuak, lehengoak batez ere. Errefusiatuei beti izan diet estimu handia, eta haien eragina aitortzen dut, Txominena...
A. Nola definituko zenituzke 67 hartatik Ipar Euskadin izandako aldaketak?
B. O. Biziki gutti aldatu da. Prolema da barnean izanik ez garela gehiegi ohartzen. Gauzak ez dira hainbeste aldatu. Euskararen galtzea azkartu egin da, horren kontrako oldea ere azkartu da bai baina... Aldatu dena menturaz zera da, ni abertzaletasunera heldu nintzelarik hori hirietako gauza zela, erro oso guttikoa, eta geroztik barnekaldean errotu egin da. Hirietako abertzalegoa hor da beti, baina berdin, arras bazterreratua. Gose greban-eta ginelarik hola zen, minorian, eta orain ere bai.
Aldaketa handiena komunikabideetan da, irratietan, baina gure hiru irratietan bakarrik, besteetan ez da deus aldatu. Edo galdu egin da. Kazetetan, adibidez, lehen baziren aldizkari ttikiak herrietan, gazteentzakoak eta beste, apezenak askotan, parropietako orriak, galdu egin direnak.
A. Eta Hegoaldeko aldaketak nola ikusi dituzu?
B. O. Aspaldi honetan iruditzen zait gure borroka ez dela politikoa, funtsean. Ikusten duzularik Europako gizartea nola aldatzen den, zeri buruz goazen, iruditzen zait imajinazio gutti izan dugula, desoreka bat dago gizarte mailan dagoen dinamikaren eta politika eta instituzio mailan eman den dinamiken artean. Eta hori berdin ezkerrean eta eskuinean.
A. Abertzalegoan esan nahi duzu...
B. O. Ez dakit abertzale hitzak berak ez ote gaituen engainatzen. Badugu hiztegi bat, erreferentzia batzuk, eta gure buruak aterabiderik gabeko borroketan, etsaiari bidea errezten dioten borroketan, sartzen ditugu. Behar bada ez ditugulako ongi pentsatu XXI. mendeko gizarteko baldintzak. Denok gabiltza erdi galdurik. Alde horretatik Iparraldean gauzak errezago eta sinpleago dira, egoera okerragoa bait da, eta urratsik ttipiena irabaztea da. Hegoaldean gauzak anitzez nahasiagoak dira.
Europan bizi behar du Euskal Herria eta ez dut uste hemen inork sozialista espainolek aipatzen zuten "Albania ttiki" bat egin nahi duenik, ez eta egin litekeenik. Afera da Europan egon behar dugula baina aldi berean euskaldun biziz. Eta Franco hilez geroztik ez dut ikusten bide onetik gabiltzan.
A. Eta hala ere hainbat triunfalismo ikusten dugu, euskarari dagozkion ekintza ofizialetan eta.
B. O. Bai, baina gero bakarka denek aitortzen dizute gauzak oso gaizki daudela. Euskarari dagokionez, etorkizun oso beltza duela. XXI. mendean nola bizi aztertu behar dugu. Euskara beharrezko izateak salbatuko duela esaten da, baina ez dut uste xuxen denik. Laster Europan ez da beharrezko hizkuntza askorik izanen, ez gurea, ez danesa eta ez eta beste asko ere. Beharrezkoa ez bada, euskaldunon hautuak du bizirik atxikiko euskara.
NORTASUN AGIRIA
Aurten hil den Jean Hiriart-Urrutyren ordoinetan izendatu dute euskaltzain. Euskaltzaindiko bozketan, hogei bototatik 18 aldeko eta bi zuri jaso zituen. Ezkondua eta hiru haurren aita da. Jon Gonzalez abokatuarekin "Internazionala" euskaratu omen zuen. Generatibismoaren alorrean maisu da eta urtebete egin berria du Estatu Batuetan.
L.Etxezaharreta
Pello Zubiria
"Barnetik ez gara ohartzen, baina gauzak ez dira hainbeste aldatu".
"Iparraldean abertzaletasuna hirian sortu eta barnekaldean errotu da".
"Nanterren nengoen 68an eta han ezagutu nuen Battitta Lartzabal".
31-35


Gaiez\Hizkuntza\Euskara\Erakundeak\Euskaltzain
Gaiez\Kultura\Kultur Erak\Euskaltzain
Pertsonaiaz\OHIARTZABA1
Egileez\ETXEZAHARR1\Hizkuntza
Egileez\ZUBIRIA2\Hizkuntza
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2018-10-23 | ARGIA
Irueko sutean zauritutako emakumea hil da, pairatutako indarkeria matxistaren ondorioz

Orain astebete izandako sutean zauritu zen emakumea eta ordutik Zaragozako (Aragoi) Miguel Servet ospitalean egon da, asteartean hil den arte. Gizona atzo espetxeratu zuten behin-behinean.


2018-10-23 | ARGIA
Euskal presoen abokatuek PPren 2014ko amarru legala Europak ontzat ematea kritikatu dute

Iker Urbina eta Haizea Ziluaga abokatuek harrituta jaso dute Europako Giza Eskubideen Auzitegiaren epaia, besteak beste, Espainiako instantzia judizialetan ere iritzi desberdinak zeudelako.


2018-10-23 | Axier Lopez
Barakaldoko Udalak auzoetako jaientzat bideratzen duen diruaren bikoitza emango dio MTV multinazionalari

Azaroaren 4an Barakaldoko BECen ospatuko duten Europe Music Awards (EMA) ekitaldirako Barakaldoko Udalak 220.000 euroko diru-laguntza eman dio AEBetako MTV kateari.


2018-10-23 | Usurbilgo Noaua
GuraSOS: "Zubietan eraikitzen ari diren erraustegiak %110etik gorako gaindimentsioa du"

Berriki Espainiako Kontu Auzitegiak garai batean Zubietan eraiki nahi zen erraustegia gaindimentsionatua zegoela aitortu zuen. Egun eraikitzen ari direna ere hala dago. Zubietan eraikitzen ari diren erraustegiak %110etik gorako gaindimentsionamendua du. Hala adierazi du GuraSOSek astearte goiz honetan Donostian egin duen agerraldi bidez. Hitzartu prozesuaren baitan adituekin osaturiko mahai teknikoa Gipuzkoako Hiri Hondakinen Planaren erredakzio betean da.


2018-10-23 | ARGIA
Aurtengo egitaraua eta kartela aurkeztu ditu Durangoko Azokak, aniztasuna aldarrikatuz

“DA! asko dira” leloa aukeratu du Durangoko Azokak 53. edizio honetarako. Abenduko zitaren aniztasuna aldarrikatu nahi du Azokak eslogan horrekin. Txakur Gorria kolektiboak egin du aurtengo afixa, Landako gunean egon diren standen planoan oinarrituta.


2018-10-23 | Iigo Igartua
Frantzian beteriko zigorrak Espainiak ez zenbatzea ontzat jo du Estrasburgok

Epaimahaiko erabakiak, Frantzian beteriko zigorrak kontuan hartu behar ez direla zehaztu du, eta ondorioz, epaiaren zain zeuden hogei bat euskal presoren espetxetik irtetzeko epeak luzatuko dira.


2018-10-23 | Gorka Peagarikano
Egunean 84.500 euro irabazten dituzte Airbnb-rekin Bartzelonan hamar etxe-jabek

Xavier Triasen agintaldian etorri ziren turismo-legearen inguruko zenbait aldaketa. Nahikoa zen 230€ko lizentzia ordaintzea pisua etxebizitza-turistiko bilakatzeko. Behin lizentzia ordainduta, betirako zen; ez zuen iraungitze-datarik.


2018-10-23 | Estitxu Eizagirre
Maialen Lujanbiok jantzi du bigarrenez Zapia Zaldibian

Urriaren 19an jokatu zen Udazkeneko II. Zapi Janztea. Lehen bi edizio hauetan, beraz, Lujanbio da zapiduna. Sariketa honen ezaugarriak dira, sari nagusia zapia izateaz gain, zapia jantzi duenak hurrengo urtean ere kantatzen duela, eta entzuleen bozkek erabakitzen dutela nork merezi izan duen zapia.


Eguneraketa berriak daude