Ekainaren 29an eta 30ean Eibarko (Gipuzkoa) Markeskoa Jauregian egingo dira egun osoko jardunaldiak (hemen dago egitaraua osorik ikusgai, baita izena emateko aukera ere). “Herritar denak zaudete gonbidatuta”, dei egin dute Amaia Alvarez-Uria eta Cira Crespo ikertzaileek, eta adierazi dute jardunaldien helburua dela XX. mendeko lehen herenean plazara atera ziren euskal emakumeen ekarpena ikusgarri egitea, balioestea eta konplexutzea. Edo, bestela esanda, emakume horien inguruan sortu diren estereotipoak apurtzea, ahanzturatik berreskuratzea eta euren inguruko ikuspegi konplexuagoa eratzea, eta, bide batez, gerrak heldu aurreko garai hartako testuinguru historiko eta kulturalaren ezagutza zabaltzea.

Hamalau hitzaldi izango dira. Horietatik lau gai kolektibo edo orokorragoei buruzkoak izango dira: plazandreen loraldia noiz eta nola gertatu zen, Emakume Abertzaleen Batza, XX. mendeko emakume idazle eta kazetariak 1939 arte eta loraldiaren etena. Eta besteetan, ondorengo emakume sortzaileek izango dute haiei eskainitako hitzaldia: Sorne Unzueta, Karmele Errazti, Errose Bustintza eta Mayi Ariztia, Tene Mujika, Miren Etxabe, Joxepa Antoni Aranberri eta Frantziska Astibia, Fellet ahizpak eta Helene Elizaga, Ignacia Zabalo, Amale Arzelus eta Perpetua Saragueta.

UEUren jardunaldi honen koordinatzaileei galdetu diegu mamiaz.

Plazandreen loraldia XX. mende hasieran izan zen, Euskal Pizkundearen barruan. Ze testuingurutan eta nola eman zen?

CIRA CRESPO. Pizkundea garai eferbeszentea izan zen. Euskal Herriaren nazioaren eraikuntza egiten ari ziren, mundu mailan komunismoa martxan zen, alderdi politikoak eratzen hasi ziren… Eferbeszentzia hartan emakumeek parte hartu nahi izan zuten, zituzten baldintzen barruan.

AMAIA ALVAREZ-URIA. Testuinguru politiko bizia zen, euskal nazionalismoaren hastapenak ziren eta Espainiako II. Errepublika garaia zela ere azpimarratuko nuke, bereziki emakumeentzat beste eredu batzuk ekarri baitzituen. Testuinguru bizi hartan gauza asko mugitu ziren eta aukera zabaldu zen plazan beste modu batean agertzeko eta sozialki eta kulturalki beste modu batean eragiteko.

C. CRESPO. Eta Europan feminismoaren agerpena emateak ere eragina izango zuen hemen, emakumeak plazan agertzen hasi baitziren. Testuinguru hartan, leiho batzuk ireki zituzten, aurretik ez zeudenak: egunkari asko, aldizkariak... idazteko leku gehiago sortu ziren.

A. ALVAREZ-URIA. Eusko Ikaskuntza martxan zen, Euskaltzaindia, Oñatiko Unibertsitatea, kultura bizia elikatzeko giroa... Eta Europatik hainbat oihartzun iritsi ziren, abangoardismoa... oso garai eferbeszentea zen.

Jardunaldietan landuko dituzuen autore denak dira plazandreak? Asko idazle izaerarekin lotzen ditugu edo irakaskuntzarekin, kazetaritzarekin… “Plazandre” hitzari zer adiera eman diozue?

C. CRESPO. Izenburuari hamaika buelta eman genizkion, eta jende askorekin hitz egin ostean, erabaki genuen “plazandre” hitza zabalagoa zela. Hasierako asmoa idazleetan soilik zentratzea zen, eta gero ikusi genuen hainbeste mugatzea ezinezkoa zela, ze idazle izateaz gain beste gauza asko ere baziren. Horregatik erabaki genuen “plazandre” izenean hori guztia sartzen zela.

A. ALVAREZ-URIA. Emakume hitzaz ere aritu ginen hausnartzen, gaur egun edo garai hartan ez baitzituen konnotazio berak. Jardunaldien ardatz bat da emakumeak zirela, eta beste ardatz bat da euskaraz jardun zutela. “Eragile” izan zitekeen definitzen zituen hitza, edo “sortzaile”, hau da, badira gurutzatzen diren hainbat ardatz.

C. CRESPO. Ikusten dugu denbora guztian arazoak sortzen direla definizioekin, hitzak jartzearekin, kronologia bat ezartzearekin... Horretan zailtasun handiak daude eta uste dugu hori gertatzen dela orain arte ez delako modu orokorrean ikertu, hau da, egindako ikerketak nahiko sakabanatuak izan dira, emakume bat ardatz izan dutenak, baina osotasuna ez da ikergai gisa hartu eta horregatik ez da definitzeko ariketa egin. Kronologia ezarri behar dugu, izen batzuk behar ditugu, eta jardunaldietan horri buruz ere hitz egin nahi dugu.

Jardunaldietan aipatuko diren horiek ziren plazandre denak edo askoz gehiago ezagutzen dituzue? Nola egin duzue aukeraketa?

C. CRESPO. Ikertuak izan direnak hartu ditugu oinarri. Baina askoz gehiago izan ziren.

A. ALVAREZ-URIA. Ezagutzen genituen ikertzaile eta ikerketa egileengana jo dugu eta haiei eskatu genien ezagutzen dituztenak gehitzeko. Asko geratu dira bidean, noski, denak ez dira kabitzen. Baina jardunaldi hauetan badago gai honen panoramika bat osatzeko asmoa.

Bidean geratu dira, adibidez, Iñaki Sarriugartek Jule Gabilondori buruz egindako ikerketa, tamalez berandu heldu garelako eta zendu zelako. Katalina Eleizegi ere ez dugu sartu, nik tesian ikertu nuena, baina nolabait egingo diogu lekutxoren bat.

C. CRESPO. Julene Azpeitia ere ez dugu hitzaldi gai gisa jarri, baina hitz egingo dugu berari buruz. Jardunaldietan hartu ditugunak dira izen ezagunenetako batzuk, baina beste asko ere badira.

Ikerketak hartu dituzue oinarri. Unibertsitateko tesiak dira hartu dituzuenak?

A. ALVAREZ-URIA. Ez, argitalpenak, oro har. Tesiak, artikuluak, liburuak edo hitzaldiak.

C. CRESPO. Tesi oso gutxi daude emakume hauen inguruan.

Haiei buruzko estereotipo eta ikuspegi mugatuak haustea duzue helburu. Adibidez, zein aurreiritzi ditugu eta zertan izan ziren aberatsagoak haien bizitzak eta ekarpenak?

C. CRESPO. Orokorrean, jaso dugun irudia da oso katolikoak zirela, oso kontserbadoreak, eta idazleek batez ere alderdiagatik idazten zutela, propaganda egiteko, eta ez zirela benetako idazleak.

A. ALVAREZ-URIA. Jardunaldi hauetan ikusiko dugu Emakume Abertzale Batzaren indarra, hedadura eta eragina zein izan ziren, baina horretatik aparte ere bazirela plazandreak. Euskaldun fededun estereotipoa dugu, eta ikusiko dugu hortik bazutela, baina ez hortik bakarrik. Eta euskal nazionalismoaren transmisioan eta hedapenean lan egin zuten, baina ez horretan bakarrik. Ikuspegi hori zabaltzea da asmoa. Haien testuak izan daitezke erlijiosoak, izan litezke nazionalistak, baina sortzaileak eta nortasun berezikoak ere izan ziren.

Loraldia noiz eta nola eten zen? Errepresioa jasan zuten plazandre izateagatik?

C. CRESPO. Indar handia zegoen pizkundean, aukera asko gauzak aldatzeko, badirudi bide oso emankorra zegoela egiteko... eta gerra ostean dena galdu zen. Gerora, kultur munduko gizon batzuek berreskuratu zuten haien lanaren aitorpena, hori pixka bat lortu zen, baina emakumeen ekarpena erabat ahaztu zen, ez zen haien memoria berreskuratu, batere. Eta bai, errepresio handia pairatu zuten.

A. ALVAREZ-URIA. Jardunaldien izenburura eraman dugu, alde batetik, loraldia, eta bestetik, etena. Azpimarratu nahi dugu loraldia, oso garai eferbeszentea zelako eta sorkuntzarako eta ekarpen kulturalak, sozialak eta politikoak egiteko oso garai aproposa izan zelako, ez soilik gizonentzat, emakumeentzat ere bai. Baina 1930eko hamarkadan etena izan zen, bai Euskal Herriko Hegoaldean zein Iparraldean, gerrak tarteko. Erbestea ere bizi izan zuten, eta ordura arte gorantz zihoan sorkuntza eta parte-hartze sozio-politikoa oso modu bortitz eta bat batekoan eten zuten. Hori guztia, gero, 1950-60ko hamarkadetan ahanzturan geratu zen, ezerezean. Ezabatu egin zen.

Eten horretan nahiz eta emakumeen egoera oso gogorra izan, bilatu al zituzten moduak nolabait kulturalki ekarpena egiten jarraitzeko?

C. CRESPO. Hain justu, Tene Mujikari buruz egin dudan liburua horri buruzkoa da. Aztertu ditudan bere testuak gerra ondorengoak dira. Bai, jarraitu zuten, baina jada oholtza oso txikia zen, lehen baino txikiagoa, eta han agertzen zirenak gizonak ziren, ez zegoen lekurik denentzat. Baina Tene Mujikaren kasuan, oso argi zegoen, bera idazlea zen. Eta idazle sena duenak ez du inoiz uzten, beti idazten du. Horregatik, gerra ostean ere idazten jarraitu zuten, testu asko daude.

A. ALVAREZ-URIA. Jarraitu zuten, baina bi faktore garrantzitsu gertatu ziren: batetik, hurrengo belaunaldiaren txanda zen, eta hurrengo belaunaldiak nola hartu zituen aurrekoak? Emakume batzuen lana eta ekarpena aitortu zuten, baina emakumeena oro har ez. Genealogiarekin arazo hori badugu,

zenbat kostatzen zaigun aurreko emakumeek egin zuten lana aitortzea eta gure egitea.

Beste faktorea da emakume hauetako askok bukaeran isiltasun garai bat izan zutela. Hasieran sorkuntza, ekarpena eta arrakasta soziala izan zituzten, baina gero garai bat iritsi zen isildu zirena eta desagertu zirena. Eta hau errepikatzen den faktore bat da, eta ez da gerragatik, misoginiagatik da.

C. CRESPO. Ikerketak sakabanatuta egin direnez, ezin izan dira bilakaerak eta errepikatzen diren gauzak aztertu, eta agian badaude patroi batzuk, esaterako, ideologiaren aldaketa... Hainbat gauza ikusten dira, baina ez ditugu ikertu eta horri buruz hitz egin behar dugu.

A. ALVAREZ-URIA. Jardunaldi hauek izango dira aukera, ez bakarrik plazandre bakoitzaren bizitza eta lana ezagutzeko, baizik eta haien arteko hariak eta errepikatzen diren patroiak bilatzeko eta identifikatzeko. Guretzat hori da jardunaldi hauen punturik interesgarriena, nola gurutzatuko diren emakume hauen bizitzak.

Jardunaldi hauetan landuko diren emakumeetako batzuk badituzte haien izena daramaten literatur sariak, edo haiei buruzko ikerlanak. Zer falta da haien ekarpena gaur egungo eta hurrengo belaunaldiek ezagutu dezaten?

C. CRESPO. Batzuetan, kale bati izena jartzen diogu eta pentsatzen dugu horrekin nahiko dela. Baina gero liburutegira joan eta ez dugu pertsona horri buruzko informaziorik ez libururik. Niretzat hori da garrantzitsuena: haien liburuak liburutegietan egotea, eta haiei buruz hitz egitea, ikertzea...

A. ALVAREZ-URIA. Beno, niretzat haien izeneko kaleak egotea ere garrantzitsua da, eta aldarrikatu beharrekoa. Gasteizen Ken Folletten estatua bat daukagu eta ez daukagu, adibidez, Katixa Agirrek Barne zerbitzuak liburuan aipatzen duen arabar sarearen eskulturarik: gerra garaian espia lanak egin zituzten andreen sare hori non dago gure kaleetan? Guk jardunaldietan aipatuko ditugun izen gehienek ez dute aitorpenik eremu askotan; kaleak dira eremu bat, Cirak aipatu dituen liburutegiak ere bai... Eta beste gako bat da nola gogoratzen ditugun eta nola hitz egiten dugun haiei buruz. Aitortza, berrikusketa eta ezagutza kritikoa beharrezkoak dira.

Esan ez dugun zerbait aipatu nahi?

A. ALVAREZ-URIA. Hau hasiera besterik ez dela. Jardunaldi honetan elkartuko garen ikertzaileek jarraitu nahi dugu elkarrekin hitz egiten, gurutzatzen diren hari horien bila. Agian kale gehiago egon daitezela eskatuko dugu, edo auskalo nora eramango gaituen bide honek. Idazleak aipatu ditugu, baina ahozko kultura ere oso garrantzitsua da eta bertsolariek ere leku esanguratsua izango dute jardunaldietan. Ez dugu gure historia ezagutzen, oro har, eta gure historiari beste begi batzuekin begiratzeko proposamena da.

C. CRESPO. Ez ziren osagarri batzuk izan, protagonistak izan ziren garai hartan.