Euskal esaera zahar askotan agertzen dira erleak. Eta ez da kasualitatea. Baserrietan askotan esaten zen “erlea lanean dabil”, norbait etengabe mugitzen zenean edo lanari tinko heltzen zionean. Beste batzuetan esaten zen “erleak bezala dabiltza”, jendea alde batetik bestera ari zenean, lanaren erritmo bizian. Irudi sinplea dirudi, baina horrek erakusten du erlea lanaren eta antolaketaren sinbolo bihurtu zela. Beste esaera zahar batek dio “erlea bezain fina”, lan txukun eta arretatsua egiten duenari buruz. Eta antzeko zentzua du “erlea bezain erne” esaten denean: adi dagoena, gauzak azkar ikusten dituena. Erlea ez da inoiz alferraren irudia izan; beti izan da arretaren eta lanaren irudia. Herri jakiturian askotan gogorarazten zen lan horren balioa. Horregatik esaten zen “erleak eztia egiten du, baina beste askok jaten dute”. Esaera zahar horrek ez du erleei buruz bakarrik hitz egiten; gizakien munduari ere begiratzen dio. Lanaren eta aprobetxatzaileen arteko harreman zaharra gogorarazten du. Beste batzuetan, erleen mundua komunitatearen irudi gisa erabiltzen zen. Baserrietan esaten zen “erlea ez da bakarrik bizi: erlauntzak egiten du indarra”. Ideia sinplea da, baina sakona: erle bakarra ez da ezer, baina erlauntza osoa indartsua da, herri baten moduan. Erleak naturarekin duen lotura ere agertzen da esaera zaharretan. “Erlea lorearen laguna da” esaten zen, erleen eta landareen arteko harremana azpimarratzeko. Eta beste batek gogorarazten du lanaren pazientzia: “Eztia tantaz tanta egiten da”. Ez dago presarik; erleek ez dute presarik ezagutzen. Herri askotan entzun izan da ere “erleak ez du alferrik hegan egiten”. Horrek adierazten du erleak beti baduela zentzua bere mugimenduan. Ez dabil noraezean; zerbaiten bila doa. Eta horrek, nolabait, gizakiarentzat ere irakaspen bat du. Batzuetan esaera zaharrek erleen gogortasuna ere gogorarazten dute: “Eztia gozoa da, baina erlea gogorra”, esaten zen, eztia lortzea ez dela doakoa, naturaren opariek ere badutela beren defentsa. Eta beste batean, erleek paisaiarekin duten lotura ageri da: “Erlea urrun doa lore bila”. Hegaldi txikia dirudi, baina erleak kilometroak egiten ditu. Horregatik esaten zen baita ere “erleak badaki non dagoen etxea”; joan, baina itzuli egiten da.

Esaera horiek guztiak entzunda, gauza bat geratu zait argi: gure arbasoek erlea ez zuten soilik animalia moduan ikusten. Erlea irudi bat zen, lanaren irudia, komunitatearen irudia, pazientziarena, naturarekin duen harreman sakonarena. Gaur egun erlezainok beste hizkuntza batean hitz egiten dugu askotan: tratamenduak, produktibitatea, grafikoak. Beharrezkoa da hori ere. Baina batzuetan pentsatzen dut ea ez dugun zerbait galdu bidean. Zeren eta esaera zahar horietan badago jakinduria apal bat, erleekin bizi izan zen herri baten begirada. Eta, agian, erleekin lan egiten dugunok ez ditugu soilik erlauntzak zaindu behar. Agian, hizkuntza zahar hori ere zaindu behar dugu. Zeren eta esaera horietan bizi da gure herriak erleei begiratzeko izan duen modu bat. Eta horretan, erleek bezala, gauza bat gogoratu behar dugu: eztia ez da egun batean egiten.