Zundarik gabeko iparrorratza, neurtu eta erabakiak hartu

Arrantzale euskaldunek antzina zundak erabiltzen zituzten itsasoaren sakonera neurtzeko. Egurrezko txalupetan, soka luze batekin eta gau ilunean, metroak neurtzen zituzten hondoraino. Baina zunda horrek, zehatza izan arren, ez zuen arrantza edo itzulera bermatzen. Horretarako, iparrorratza, mapa, haizea eta kapitainaren esperientzia behar ziren. Hezkuntzan gauza bera gertatzen da: Ebaluazio Diagnostikoa zunda bat da. Arazoa da inork ez digula iparrorratza ematen.

Urtero bezala, txostena etxera iritsi da. Gure semea hiru maila desberdinetako batean kokatzen da: hasierakoa, ertaina edo aurreratua, hizkuntzan eta matematikan. Proba duela ia urtebete egin zen, egungo baldintza oso desberdinetan: egun zehatz batean, goiz ona edo txarra izan zezakeen ikasle batekin, ikasturtearen une jakin batean, jada atzean geratu dena. Galdera saihestezina da: zer egin behar dugu etxean informazio horrekin?

Bi txosten, bi mundu

Sistemak barnean erabiltzen duenarekin kontrastea deigarria da. Ebaluazio horretatik abiatuta, ISEI-IVEIk txosten exekutibo publiko bat argitaratzen du, sofistikazio tekniko handikoa: ikastetxeen emaitzak aztertzen ditu testuinguru sozioekonomikoaren arabera (ISEC), jatorri migratzailearen araberako arrakalak neurtzen ditu (28 eta 49 puntu arteko aldea Lehen Hezkuntzan), sareak eta hizkuntza-ereduak alderatzen ditu, eta eskola bakoitzaren "balio erantsia" kalkulatzen du, hau da, ikasleen abiapuntua kontuan hartuta egiten duen benetako ekarpena. Txostenak berak onartzen du emaitzen jaitsiera batzuk "atipikoak" direla eta zuhurtzia interpretatiboa eskatzen dutela. Neurriak berak adituek interpretatzeko zuhurtzia eskatzen badu, zer zentzu du familiei banakako diagnostiko egonkor gisa aurkezteak?

Analisirako aberastasun hori guztia, etxera iristen denean, muturreko sinplifikazio bihurtzen da: hiru maila eta azalpen gutxi. Testuingururik gabe, orientazio praktikorik gabe, neurriaren mugei buruzko ohartarazpenik gabe. Zundak zehaztasunez neurtzen du. Mapa, besterik gabe, ez da iristen.

Ikerketak dioena

Adituek denbora daramate horretaz ohartarazten. Dylan Wiliam-ek, hezkuntza-ebaluazioan munduko aditu handi batek, zehaztasunez bereizten ditu proba sumatiboak (sistemari une jakin batean argazkia ateratzen diotenak) eta ebaluazio formatiboa, benetan ikaskuntza eraldatzen duena. Azken hori ez da urteko kanpoko proba batean gertatzen: ikasgelan gertatzen da, eguneroko zereginetan, irakasleen etengabeko behaketan eta ikasle bakoitzak jasotzen duen feedback zehatz eta doituan. Education Endowment Foundationek urteak daramatza dokumentatzen ikasgelako esku-hartze horiek direla, hain zuzen ere, aurrerapen-hilabete gehigarriak sortzen dituztenak, zailtasun handienak dituzten ikasleengan eragin handiagoa izanik. Ikasturtearen amaieran iristen den etiketa batek nekez aldatzen du ezer hurrengo egunean.

Marta Ferrerok, ikertzaile eta EHUk eta Promaestro Fundazioak bultzatutako ebidentzietan oinarritutako hezkuntza-praktikari buruzko eztabaida-gune den Pruebas de la educación zikloaren zuzendariak, galdera batekin formula lezake, deserosoa izan behar ez lukeena: ba al dugu ebidentziarik hiru mailako txosten horrek benetan laguntzen diela familiei seme-alaben ikaskuntza hobeto babesten? Ez da nahikoa zerbait neurtzea. Jakin behar da neurri horrek irakaskuntza hobetzen laguntzen duen ala ez. Bestela, ikasleen bizitzekin proba-errorean ari gara jokatzen.

Zirkuitu hautsia

Ez da pertzepzio isolatu bat. Familiek ikastetxeei galdetzen diegunean, erantzuna beti izaten da berdina: emaitzak ikasturtea amaitu denean iristen dira, irakasleak beste talde batekin daudenean eta ikasleek aurrera egin dutenean. Neurtu eta jardun arteko zirkuitua hautsita dago, eta ez da eskolaren errua: sistemaren diseinu-arazo bat da. Ikastetxeek beren datuak jasotzen dituzte, baina ez dute tresna argirik erabaki pedagogiko zehatzetan itzultzeko. Eta familiek orientaziorik gabeko deskripzioak jasotzen dugu, zer egin ez dakigula. Orientaziorik gabe neurtzea ez da diagnostikoa; inbentarioa da.

Paradoxa handiena hau da: ISEI-IVEIren txosten exekutiboak onartzen du testuinguruak (profil sozioekonomikoak, COVID efektuak, baita edizioen arteko aldakortasunak ere) nabarmen aldatzen dituela emaitzak. Baina familiaren txostenak ez du horri buruzko ohartarazpenik jasotzen. Informazio sofistikatua goian geratzen da. Behera etiketak iristen dira.

Sistemari egindako galdera

Ebaluazio Diagnostikoa tresna baliotsua da sistemak hobeto nabigatzeko, eta ISEI-IVEIren txosten exekutiboak hori erakusten du. Baina familiei banakako diagnostiko gisa aurkeztea, testuingururik eta orientaziorik gabe eta bere mugei buruzko ohartarazpenik gabe, ez da gardentasuna: parte-hartzearen itxura da.

Arrantzaleek bazekiten zunda hasiera besterik ez zela. Iparrorratzik, maparik, zerumuga irakurtzen zekien kapitainik gabe, sakoneraren datuek ez zuten inora eramaten.

Zunda badabil. Orain iparrorratza behar dugu.

Noiz erabakiko dute ISEI-IVEIk eta Hezkuntza Sailak familiek sistemak duen informazioaren kalitate bera eta orientazioa merezi dutela?

Dani Zuazagoitia, EHUko irakaslea eta ikertzailea, eta LH5eko ikasle baten aita