Eusko Jaurlaritzak 2021eko urrian eskuratu zuen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako kartzelak kudeatzeko eskumena. Horrekin batera, Justizia eta Giza Eskubideen Sailak bi helburu nabarmendu zituen: giza baliabideak eta baliabide materialak kudeatzeko eredu propioa izatea eta presoen birgizarteratzea "ikuspegi pertsonalizatu eta errestauratibo batetik" lantzea, Behatokiak azpimarratu duenez. Errealitatea, ordea, bestelakoa dela salatu du Hizkuntz Eskubideen Behatokiak.

EAEko espetxeen kudeaketa eskuratzearekin batera, Jaurlaritzak bere gain hartu zituen transferentziaren aurretik espetxean lan egiten zuten Espainiako Estatuko ia 700 langile. Euskara eskakizunak ezartzeko "espetxeetako lanpostu batzuei 2027ko abenduko derrigortasun data jarri zaien arren (transferentzia baino lehen zeuden langileak estatuan zuten izaera berarekin subrogatu baitziren), neurriak mantsoegi doaz eta ez dira nahikoak", salatu du Behatokiak. Gogoratu du ere 2022an Jaurlaritzak sindikatuekin sinatutako akordioan sortu ziren lanpostu berrietan aritzeko euskara menperatzea "merezimendu gisa" aitortzen dela, ez nahitaezko baldintza gisa: "Horrek guztiak azken urteetan espetxeetan dauden pertsonen hizkuntza eskubideak urratzea eta euskara erabiltzeko zailtasunak ekarri ditu".

Behatokiak "berehalako neurri irmoak eta beharrezko baliabideak" eskatu dizkio Jaurlaritzari, euskararen normalizazioa berma dadin.

Adibideak

Hizkuntza eskubideen urraketen harira, Behatokiak espetxeetan gertatutako bi gertakari ipini ditu adibide gisa. Batetik, preso batek 2026an idatzitako eskaera, beste espetxe batetik Zubietako espetxera lekualdatzean atxiki zizkioten gauzak eskatzeko. Erantzuna eman zion espetxeko langileak boligrafo gorriz idatzi zion eskaeran bertan: "Disculpe, pero no entiendo lo que está solicitando, haga el favor de ponerlo en español" ("Barkatu, baina ez dut ulertzen zer eskatzen ari zaren. Jarri espainolez, faborez").

Bigarren adibidea 2023koa da, preso baten salaketan oinarritutakoa. EAEko espetxe bateko –ez du zehazten zein– bulego nagusiko langile batekin euskaraz mintzatzeko ohitura zuen presoak, baina, bere kontakizunaren arabera, egun batean beste langile batek "modu autoritarioan" gaztelaniaz aritzeko agindu zion. Geroztik, langile euskalduna gaztelaniaz zuzendu zitzaion presoari, eta bulego horretako nagusiak "argi" azaldu zion "espetxeak gaztelaniaren alde egiten duen apustua". Gaztelaniaz mintzatzeko "aitzakia merke bat" ipini zion, presoaren esanetan: "Euskaraz arituz gero eta zerbaitetan oker eginez gero, besteak ez zirela horretaz ohartuko, eta horrek ezinezko egingo zuela gu zuzentzea".