Baltasar Garzon buru duen Egiaren Batzordeak Frankismoaren eta Trantsizioaren errepresioaren 63 biktimari aste honetan emandako aitortzak, erreparazioaren bidean ezinbesteko urratsa dira, zalantzarik gabe.

Hala ere, oinarrizko txostena egiteko erabili den bazterketa-irizpidea paradoxikoa da. Batzordeak argitaratzeke badauka ere, iritsi da gure eskuetara. Argi eta garbi azaltzen du biktimaren une hartako jardueraren arabera, pairatutako sufrimenduaren hierarkizazioa egiten duela.

Gure iritziz, beraz, GALen, Batallón Vasco Español-en, exekuzio arbitrarioen, torturaren edota giza eskubideen urraketa nabarmen larriak jasan zituzten biktima batzuk beste biktima batzuetatik baztertzea ez da memoria demokratikoa, alderdiaren memoria baizik, eta estatu indarkeriaren biktimen artean, zuzenbide estatu batean lekurik izan beharko ez lukeen diskriminazio berri bat sortzen du.

Nazioarteko auzitegiek aplikatzen duten oinarrizko printzipioa da giza eskubideak, bizitzeko eskubidea bezala, pertsonari atxikiak direla eta ez direla galtzen talde armatu bateko kide izateagatik, konstituzio ordena aldatzera bideratutakotzat interpretatu diren ekintzengatik edo beste edozein delitu egiteagatik. Estatuak ikertzeko eta, hala badagokio, konpontzeko duen betebeharra ez dago biktimaren "purutasunaren" baitan, bere agenteen jokabidearen menpe baizik.

Aurrekari bat ezarri zuen McCann eta beste batzuk Erresuma Batuaren aurkako kasua (1995) ekarri nahi dugu gogora, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak (GEEA) indar hilgarriaren eta bizitzeko eskubidearen erabilerari buruzko iritzia eman zuen lehen aldia izan zelako. 1988an, SAS britainiarrak IRAko hiru kide hil zituen Gibraltarren, bonba-auto bat leherraraziko zutelakoan. Geroago jakin zen ez zeramatela armarik, ezta detonagailurik ere, eta autoak ez zuela lehergailurik. GEEAk Europako Hitzarmenaren 2. artikulua (Bizitzeko Eskubidea) urratu zela ebatzi zuen. Britainia Handia IRAko hiru kideen heriotzagatik zigortu egin zuten, erakutsita haien estatusak, beren izaeragatik egin zitzaketen ekintzek, ez zituela Hitzarmenaren babesetik salbuesten, ez zitzaiela beren giza eskubideen babesetik salbuesten.

Giza Eskubideen Europako Auzitegiak ikuspegi unibertsalista du gai horri buruz, eta, horren arabera, biktimaren estatusak ez du garrantzirik; estatuak bere agenteen ekintzen arabera ikertu eta erantzun behar du. Hau da, giza eskubideak ez dira galtzen biktimaren portaeraren arabera.

Egiaren Batzordeak egon dira (El Salvador, Hegoafrika, Peru) aktore guztiek egindako bortxaketak esplizituki sartu zituztenak, nahiz eta batzuetan pisu ezberdinarekin. Nazio Batuen txosten batek aipatzen du "biktima kategoria osoak arrazoi politikoengatik modu onartezinean baztertzearen" praktika dagoela, eta horrek desberdintasunak eta asimetriak sortzen dituela, eta horixe bera da argi eta garbi ikusten dena Espainiako Estatuaren kasuan.

Argitaratu berri den informazioaren arabera, Memoria Demokratikoaren Legeak sortutako batzordearen helburua da demokrazia sendotzeko borrokaren testuinguruan giza eskubideen urraketak jasan zituztenak aitortzea. Ikuspegi horretatik, uste da indarkeria "ordena konstituzionala iraultzeko asmoz" erabiltzen zutenak ez direla bat etortzen Trantsizioko biktimen narratiba horretan, nahiz eta objektiboki oinarrizko giza eskubideen urraketak pairatu zituzten.

Etikaren eta giza eskubideen ikuspegitik, bene-benetako aberrazioa da; izan ere, nazioarteko zuzenbideak gogorarazten digunez, giza eskubideak pertsonari datxezkio, eta ez dira galtzen ekintzen arabera. Bizitzeko eta torturatua ez izateko eskubidea eskubide absolutuak dira (ius cogens). Irizpide partikularren arabera (edo ez) ordena konstituzionala azpikoz gora jartzen ari dena hiltzea, atxiloketa eta ondorengo epaiketa arbuiatuz, hori ere bada erailketa, exekuzio arbitrarioa eta bizitzeko eskubidearen urraketa larria.

Baina arazoa hemen ez da juridikoa (eskubide bat urratu zen ala ez), politikoa eta sinbolikoa baizik, beti bezala: gobernua da erabakitzen duena nori ematen dion aitorpen ofiziala "Trantsizioaren biktima" gisa, eta nor geratzen den kontakizun horretatik kanpo.

Gure ustez, Giza Eskubideen Nazioarteko Zuzenbidearen argitan, batzordearen ikuspegia polemikoa da. GEBI eta beste erakunde batzuen ustez, giza eskubideen urraketak ikertzeko eta konpontzeko betebeharrak ez du zerikusirik biktimaren jokabidearekin edo ideologiarekin. Estatuaren agenteek (edo haren onespenarekin, haren babespean jarduten dutenek) epaiketaz kanpoko exekuzioak egin badituzte, estatuarena da erantzukizuna, biktimaren iraganak krimena justifikatu edo salbuesten ez duelarik.

Alde horretatik, ETAko kide ziren Batallón Vasco Español eta GALen biktimak ere giza eskubideen urraketen biktimak dira, nahiz eta Espainiako Estatuak, oroimen politika dela eta, aitorpen horretatik kanpo uztea erabaki.

Beraz, batzordearen erabakiak giza eskubideen ikuspegi unibertsalaren aurrean kontakizuna lehenesten duen jarrera politiko bati erantzuten dio. Arbitrariotasun horrek batzorde hori, eta, ziur asko, baita legea bera ere, tresna politiko bihurtzen du, ez justizia unibertsalerako tresna; inkoherentzia etiko eta juridikoan jausita, aldi berean. Are gehiago, giza mina hierarkizatu egiten du sufritu zuenaren etiketa politikoaren arabera, "Zuzenbide Estatu" batek egin beharko ez lukeen zerbait.

Tamalez, Memoria Demokratikoaren Legea (20/2022 Legea) zabala da printzipioetan, baina anbiguotasunez josita dago aplikazioan. Lege horrek erreparazio unibertsala agintzen bazuen ere, gauzatzean kontakizun historiko zehatz bat lehenetsi du.

Biktimen hierarkizazio horrek ez du kalitate demokratikoa hobetzen; aitzitik, higatu egiten du, erakusten baitu Espainiako Estatua gai dela, baita 2026an ere, "memoria" eta "demokratikoa" hitzak jasotzen dituen lege baten bidez, justizia alderdiaren irizpideekin aplikatzeko, eta horrek talka egiten du, zalantzarik gabe, legearen beraren izaeraren kontra.

"Memoria demokratikoa" borroka eremu bat gehiagoan bihurtzen ari denaren froga da, biktima guztien egia eta erreparaziorako topaleku izan beharrean.

Egiari Zor Fundazioa
Ainara Esteran eta Pilar Garaialde