Zuraidetik Txinara

Jean Baptiste Duhalde Xilhar Zuraiden jaio zen, 1854ko ekainean, eta handik hirurogeita hamalaugarren ekainean hil zen, Ezpeletan. Pilotaria zen. Eta ez nolanahikoa. Ekainean hil, eta abuztuan, Ezpeletako plazan, haren irudia brontzez azaltzen duen eskultura landatu zuten, Pablo Tillacek egina....

Behea goiko muturrean

Herbehereek urrats izugarria eman dute. Europaren bihotzean dagoen estatu horrek, Animalien Aldekoen parlamentarien ekimen bati esker, Roundup herbizidaren salmenta debekatuko du. 2016tik aurrera ezin salduko zaie erabiltzaile partikularrei. Roundup horren osagaia glifosatoa da, gaitz askoren...

Platanoa gora, platanoa behera

Platano jokoa, jaun-andreak! Irailaren azken igandea da eta, urtero legez, Enrique Abril oiartzuarraren izena daraman errebote txapelketa jokoan da Gipuzkoako errebote plazetan. Bizirik dirauten plazetan: Zubietan, Villabonan eta Oiartzunen. Beste makina bat hor dago, aspaldiko urtetan pilota...

Shikimikoa

Likidanbarrak (Liquidambar styraciflua) anbar likidoa ematen duen bezala, beste gai askoren iturri ere bada. Tartean, bere hazietatik sortzen den azido shikimikoarena. Izen xelebre hori japonieratik dator, shikimi deitzen dioten izar itxurako anis landare japoniarretik (Illicium anisatum);...

Jainkoxka

Usain gozoko goma edo erretxin lurrintsua ematen du likidanbarrak (Liquidambar styraciflua), anbar likidoa alegia. Berari zor dio izena: liquidambar hitzak hori dio, anbar likidoa, eta, gainera, burlaizez bezala, anbarra dariola dio styraciflua-k. Argi dago, XVII. mendean izena jarri ziotenean,...

Irakurleak galdezka: sagardotarako sagar biltzea noiz komeni?

Kaixo Jakoba! Aurten sagar urtea dugu gurean, sagar urtea dugunez! Sagarrondoak lepo beteta dauzkagu. Hori dela eta, sagardoa egiteko sagar biltzea noiz komeni da egitea? Ba al da horretarako garai egokirik, lortu nahi dugun sagardoari begira? Jakina, dagoeneko, lurrera erorita ere badago sagar mordoa, horiekin zer egin? Lehenbailehen bildu, dolarera bota eta sagardoa egiten hasi? Inazio Usarralde (Lazkao)

Erle eultzearen mailegua

Iñigo lagun erlezaleak argitu dit erle eultzeak gure bizitzari egiten dion maileguaren kontabilitatearen berri: etxeko bi lagunok hilero jaten dugun libra eztia egiteko 1.152 erle 180.000 kilometro ibili dira eta 4,5 milioi lore bisitatu eta baliatu dituzte. Erle bakoitzak 156...

Nola baretu txileak eragiten duen azkurea?

Seguruenik, irakurle bat baino gehiago hain modan dagoen janari mexikarraren zalea izango da. Jaki hauekin erraza da esperientza txarren bat pasatzea, eta normalena urarengana jotzea da. Edalontzi bat bestearen atzean betetzen dugu eta, hala ere, ez dugu azkurea baretzea lortzen. Jakina! Urak ez du ezertarako balio!

Ardoen goma

Sri Lankan eta Indian esnearen arbolaren (Brosimum utile) latexa esnetzat jotzen da. Artirinezko ogia, artoa, berarekin zopak eginda jateko ohitura omen dute nekazariek. Ahosabaian pixka bat helduagatik, gozoa eta atsegina omen da. Dastatu beharko. Jan ez, baina ezpainetan eta mihi...

Kristoren esnea

Latexa ez da izerdia. Landareek, gehienetan zuhaitzek, jariatzen dituzte bata zein bestea. Ez omen dira, ordea, gauza bera, ezta gutxiagorik ere. Izerdiak bi dira: gordina eta landua. Sustraietatik gora doan izerdi gordina lurretik hartutako urez eta mineralez osatutakoa da. Izerdi landua...

Ur beroaren poltsa

Pinu, izei eta alertzeetatik erretxina. Haien erretxinatik eta besteenetik: kolofonioa, brea, bikea, berniza, intsentsua, uia, itsasgarria, perfumea, turmentina, urtzailea, sits eta pipientzako uxatzailea, desodorantea, baltsamoa eta gantzugailua, arazgarria, kautxua, hulea, golf pilota eta...

Biolina jotzen

Biolina jotzen det. Biolin-jotzaile baino harpa-jotzaile hobea naiz, baina biolina dut bizibide. Uda beroa; beroak luze jotzen du. Guk jo eta berak jo. Uda partean dut nik pagotxa, kontzertu korda. Alferra, udan, lehenaz gain, harrotu egiten da, eta batzuek kontzertu batean edo bestean izana...

Ernioko biolina

Ernioko Pordonbaratzetik pordoirik aterako ote zuten? Agian, baita gaur ere. Goi hartan, aldera karga makila luzean pordoinkatuta, artzaina beherantz begira dago, Tolosa aldera. Han, udako solstizioko eguna izaki, pordoi dantzariak segizioan doaz, bart atarietan zut lotutako lizar arben artean....

Bardajea

Lekak eta babarrunak aihena eskubiz aurrera luzatu eta haz daitezen, parda jartzen zaie geurean, Beterri alde honetan. Makila, haga, zurkaitza, arba... Izen asko du. “Parda” hitza inongo hiztegitan topatu ezinik nabilela “pordoi” aurkitu dut. Bai, Tolosako Pordoi-dantza...

Zauritu

Zuhaitzak, arbolak eta zuhaixkak muskildu, inausi eta lepatu egiten ditugu. Batzuetan muskil edo kimu ttikiak, eta besteetan adartxoak, adar politak, baita adar tzar asarreak ere. Berari kendu, eta bueltan zauria utziz. Forma jakin bat emateko mozten ditugu landareak: itzala izateko, zazpi...

Topiaria

Tokiak sortzeko artea da topiaria. Tokia edo gunea adierazten duen topos/topia grekotik dator, “utopia”, “entropia” eta abar bezala. Landareak kimatuz itxura jakin batera eramaten dira. Landare bakar bat bezala baso oso bat izan daiteke. Paisajisten, arkitektoen,...

Fruitu arbolak

Ostegunean jasotzen dut postontzian Argia aldizkari hau. Ordurako, hurrengo ostegunean iritsiko denerako idatzitxoa bidalia dut eta hurrengokoari bueltaka ari naiz. Osteguna, japoniarrentzat ki yobi, zuhaitzen eguna. Ortzegunetan irakur itzazu. Ortzearen egunean, lurra eta ortzea eta tarteko gu...

Ezkurra

Ezkurra ala ezkurra da lehena? Horra paradoxa. Albaitariak eta arrautzazaleak beste upel bateko sagardotan ibiltzen dira: “Oiloa ala arrautza da lehena?”. Geurea landareak, eta ezkurrari heldu behar. Zein da, bada, lehena, ezkurra ala ezkurra? Ezkurra Quercus generoko zuhaitzen...

Errexalen borroka

Hitz egiten duten zuhaitzak. Bai, ba omen dira, bai. Hala diote Michael Pagek eta Robert Ingpenek, 1987an argitaratutako Encyclopedia of things that never were (Sekula izan gabeko gauzen entziklopedia) liburuan. Behatzeko, pentsatzeko eta gogoetarako denbora asko dute, eta zenbait zuhaitzek...

Basoetako artxiboak

Italian Nemi, Galian Luc, Galizian Lugo eta Nemetobriga... Amaierarik ez du munduko baso sakratuen zerrendak. Geurean ere izango ziren, bada! Basoetan azokak, jaiak, batzarrak, sakrifizioak... zer ez zen egingo garai batean. Basoak, eta zuhaitzak, etengabe berritzearen gaitasuna, eta zeruak,...

Hostazuriaren koloreak

Hostazuria (Sorbus aria) gure lurretako genero garrantzitsu batekoa da, Sorbustarrak. Zuritik asko du zuhaitz honek: hostopeko barban sarria eta lore multzo ikusgarriak. Gero gorrirako bideak ere hartzen ditu: loreak pikor ale gorri-gorriak emango ditu, txoriak erakarri eta fruitua janez haziak...

Basoaren belarriak

Urteko egun luzeenen sasoi honetan, baratze, soro, belaze, sagasti eta abarretako lanak aurreratuta izanez gero, mendi-gailurretara igotzeko gogoa pizten du giroak. Laster, egunak laburtu eta laburtu hasi ahala, etorriko dira udako egun beroenak, eta, tontorrerako bidea hartu ordez, erreka zulo...

Elorrio du gaztainondoak

Beste arerio bat du gaztainondoak (Castanea sativa), lehenaz gain: Dryocosmus koriphilus. Haritzekoak sortzen duenaren tankerako kuku sagarra sortzen duen liztorra. Negua kimuaren barruan igaro duten harrek, udaberrian, hosto berrietan, kozkor gorriztak sortzen dituzte. Ekainetik abuztura...

Laharra nagusi

Malus x domestica, sagarrondoaren loraldiak udaberria erdiz erdi harrapatzen duenean, inguruan dituen loratzeen prozesioa ez da amaitu: etxekoa duen irasagarrondoa (Cydonia oblonga), garikota (Silene vulgaris) eta haren senide Silene dioica, kuku-praka (Digitalis purpurea), ilena edo...

Bihotzeko prozesioa

“Akazia lore, antxoa urre” esaerari adi, lagun koadrilatxo bat urtero bildu ohi gara udaberriaren bihotzari gorazarre otorduan. Arrautzetan pasata, antxoa eta sasi-akazia lorea (Robinia pseudoacacia), sasoiko bikote onenetakoa da platerean. Ilar (Pisum sativus) eta baba (Vicia faba)...

Gajoaren ongarri likidoa

Ardiak jaten ditu. Txileko Andeetan “chagual” bezala “come ovejas” deitzen dute Puya chilensis landarea. Bere arantza luze zorrotzetan kateatu eta gosez hildako ardiek eta txoriek, usteldu ahala, landarearen oineko lurra ongarrituko dute. Ongarri horri esker emango du...

Arra, ur-aparretako arra

Ur-aparretan diogu guk, beste batzuek ur gaineko bitsetan diotenari. Espezie dioikoetan landare batzuk erabat arrak eta beste batzuk erabat emeak dira. Sexuak bereizten ditu ale batzuk eta besteak. Ez da ohikoena, jeneralean landareak hermafroditak dira. Bi sexuak batera izatearen abantailen...

Erkituta

Animaliak jaten dituzten animaliak baratzearen lagun izan daitezke: jandakoa kaltegarria izan edota, areago, izurrite bihurtzeko erraztasuna badu. Horien jale direnak gure baratzearen ingurura erakarri eta bertan ezartzera gonbidatu behar ditugu. Haien gustuko giroa sortuko duten zuhaixka eta...

Elkar jan

Lagun premian izaten da baratzezaina. Agronomo jarrera hagintaria maiz ikusten da: ni ingeniaria naiz, eta lurrak nik nahi dudana, nahi dudanean eta nahi dudan bezala emango du. Lagunak behar ditugula onartzea baino errazagoa da. Agronomiaren harrotasunetik, zaputza zaputzaren gainean besterik ez dator. Halako porru haziak egin ditugu azken hamarkadetan. Baratzezainak behar dira. Landareari berari, landareei, landare komunitateei, ekosistemei eman behar zaie harrotasuna. Kultura ez al da ba nekeza? Nekazaritzatik al datorkigu kultura? Jakina. Denen beharrean izaten da baratzezaina. Eta, baratze eder bat izateko, hori jakitea bezalakorik ez da. Apaltasunez abiatu. Lurrari lagunduko diot, landareari lagunduko diot, ingurumenari lagunduko diot. Eta denek niri lagunduko didate: barazki hobeak, fruituak ugari, haziak oparo, buru mardulak... Denen laguntza eskuratze horri heldu behar zaio. Txori, urubi, tximeleta, liztor, apo, amona mantangorri, zata, oilanda, sugandila, erle... Eskua emateko prest daudenei eskua luzatu behar diegu. Animalia ugari ona da, elkar jaten dugu. Bizi ahal izateko, landareak bere gisa topatzen, eskuratzen eta moldatzen du behar duen energia. Animaliok, aldiz, energia eskuratzeko beste bizidun bat jan behar dugu. Jate horretan, gure baratzean kalteak sortzen dituzten animalien zaleak dira beste batzuk. Azken horiek erakarri behar ditugu, gozo-gozo zaindu eta geurean habia har dezaten sustatu. Baratze aberatsak sortu, hori da helburua. Aberatsa, etxearen alde ariko diren abereetan joria den baratzea. Baratzea egitean kaskezurrean sartu hori. Azken metroraino ez lurra irauli eta barazkiak aldatu. Utzi tartea emankortasunari: landatu ertzetan zuhaixkak. Ikasi eguzkiaren ibilbidea, eta jarri itzal kaltegarririk ez izateko moduan. Iparraldea onena. Zuhaixken azpian eta baratzeko beste ertzetan, jarri loreak eta zuhaixkatxo bizikorrak. Denen artean gure lagunentzat giro aproposa sortuko da, eta merke-merke apopilo etorriko zaizkigu. Zenbaitetan, kaltegarrientzat babesa ere izango dira landare horiek, baina alde handi bat izango da: sekula ez dira izurrite bihurtuko. Orekatik bertarago izango da baratzea. Animalia asko, elkar jan.

Uzta ospatzeko

Baratzezaintza puri-purian da. Baten batek esana du: zoriontsu bizi nahi baduzu, baratze bati ekin eta heldu. Zoriontsuago bai, baina nekatuago ere badabiltza nire inguruko baratzezain berriak. Ni, jakina, gustura nabil, bizigarri ederra da noranahi zabaltzen ari den giro hau. Lurra lantzea...
Multimedia

2014-10-02  |  Landareak

Nendo Dango tailer ekologista Oinez Basoa proiektuarekin elkarlanean #ArgiaEguna

Zangozako ikastolako irakasle Ixabel Barandak eta Pello Zubiria ARGIAko kazetariak hazien bolak oinarri dituen Nendo Dango teknikaren berri eman ziguten Argia Egunean. Babeslea:

2011-06-15  |  Landareak

Erremeixuak

Lan honetan gure herri kulturaren arlo garrantzitsu bat jorratzen da, gaixotasunak osatzeko erabili ohi diren sendabelar eta bestelako erremedioak aztertzen dira. Belaunaldiz belaunaldi gure baserrietan eta kale-etxeetan gorde den ahozko ondarea ikertzen da. 12 lagunen testigantzen bidez,...
Gehiago kargatu

Kazetaritza independentea eta profesionala egiten dugu, euskaraz eta euskaldunontzat.

HARPIDETU ORAIN


AmetzagaiƱa Argia Antza iametza Adur Luditoys