Edertasuna bai

Esan zaion zerbaiti entzuleak ameto ematen diola edo egokia dela iruditzen zaionean bai beharrean beleza, hau da, “edertasuna” erantzuten duen herrian ibili naiz. Telefonoak medio gure artean nagusitu den “ok” motzaren aldean ederra. Edertasuna, alajaina. Baietzaren...

Zimelkor

Landare batzuek ohitura berezia dute: zimelkorrak dira, martzeszenteak. Hostoak zimeltzen dira, baina ez dira erortzen eta hurrengo udaberria iritsi artean bertan zintzilik irauten dute. Izerdi berriak begiak puzten dituenean txortenaren heldulekua hautsiko da, eta erori. Ametza (Quercus pyrenaica)...

4 eta 2.308

Honela dio Juan Ignazio Iztuetak bere Gipuzkoako probintziaren kondaira edo Historia 1847ko liburuan: “Ez da erraz izango billatzen beste landare bat, gai guztietara artoari alderatzekorik. Azal ta barru, lasto ta mami, oso ta bizi, apurrik txikarrenerañoko guztia du oneretsua, eta...

Japonia eta Alemania

Japoniarrak alemaniazale al dira? Eta, alemanak japoniazale? Ez dut ez bateko ez besteko berri eta ez noa ezagutzen ez dudan basatzan hankarik sartzera. Lehengo mendeko guda handi batean elkar hartuta aritu zirela, hori bai, badakit. Helburuak bakoitzak bereak izango zituen, baina orduan behintzat,...

5.000.000.000.000

Bost bilioi zigarro mutxikin sortzen da urtero, zenbaitek hala dio. Gure planetarako 850 milioi kilo zabor. Horixe bai zaborra, erreuxa! Gehienak material sintetikoz eginak dira: zelulosa monoazetatoa, polibinilo azetatoa, titanio dioxidoa, triazetina, polietilenoa... Mutxikin horiek, batez beste,...

Ziria eta getozka

Lekeitiora joan eta lepo ikasi. Landareen berri ikasi! Bizkaitik, handik eta hemendik etorritako lurzaleak bildu ziren Usotegiko herri baratzearen urteurren ospakizunera. Iurretako Oromiñoko Txarroa baserriko Ikerrek ihiari, Juncus generoko belar jendeari, “ziria” deitzen diotela...

Lekitto-belarra eta sorkia

Udazkeneroko dolarez dolareko ibileran, aurten geldialdi berri bat egitea egokitu zait. Ustekabean topatu dut dolarea. Txakolin dolarea. Lekeitiora gonbidatu naute, baratze batera. Gezurra badirudi ere, lurrekotik lotu naute Lekeitiora, ez itsasokotik. Garai batean txakolina erruz egiten zen...

Erretura

Hiztegi ugaritan ageri da. Ereiteko dagoen soroan egiten den sua. Alorrean erretzen den zabor piloa. Soroetan egiten den belar, sasi eta arduien errea, gero errautsak lurrean barreiatzeko. Soroan batutako zakarrak erretzea. Zerbait erein behar den soroetan, pilan ipinita, belar txar eta zaborreriaz...

Corellarra

Espeletia, Uribei, Aristeguieta, Echeverria, Lardizabala, Larrea, Lastarriaea, Ercilla, Luzuriaga, Ochagavia eta Urmenetea izenez gain, botanikak badu beste euskaldun asko: Abasoloa, Aldama, Alzatea, Arrabidea, Azaola, Berroetea, Echeandia, Echeverria, Gardoquia, Iriartea, Iriartella, Ignatia,...

Asuna irabazian

Asuna (Urtica dioica) irabazian dago. Osinak nitrogeno asko duen lurra atsegin du. Gure inguruko landarea da ukuilu, korta eta etxeetan. Katuen mugarrien barruan, beti dago simaurra ez bada minda. Horrek asuna dakar. Asuna landare magiko da natura eta biodibertsitatearen ikuspegitik. Ikaragarrizko...

Nafarrak

Maria Concepción Ezpeletaren semeak, Francisco Javier Girónek, Espainiako Guardia Zibila sortu zuen 1844an. Beraren aitona, Maria Concepciónen aita, José Manuel Ezpeleta Galdeano (Iruñea 1739-1823) izan zen, Kubako gobernadore (1785-1789), Nueva Granadako...

37

Udazkeneko egun motzenak gainean ditugu eta hasi hurrengo uda berriari tamaina hartzen. Zer landatu, zer erein... Hartu pentsatzeko denbora. Hona proposamen bat: Bettina arrosa. Lehengo mendean Frantziako Francis Meillandek sortua da. Badu aldaera igokaria ere. Loreak laranja-gorriztak dira, usain...

Alesagarra

Alesagarrondoa edo mingranondoa (Punica granatum), espainolez “granado” deitzen dute, frantsesez “grenadier”. Azken aldian diru publikoetan lotsagabe eskua sartu eta lapurretan ibili diren politikari batzuk harrapatu dituztela eta polizia operazioari Púnica deitu...

Uribe arraioa

Leandro Aristeguieta (1923-2012) botanikaria bere herrian, Venezuelan, ez zen haltzaren azken erroa. Unibertsitatea sustatu, eskola eta lorategi botanikoak sortu, Sociedad Botánica de Venezuela hauspotu... makina lan egin zuen bertako landarediaren ezagutzaren alde. Berari esker, ehunka...

Dena zipiztuta

Baratzeko gurutzedun landareek arerio salo edo jatunak dituzte. Familia horretako ezagunenak aza jendea, Brusela aza, azalorea, brokolia eta erromaneskua dira, Brassica generokoak, alegia. Landare horiek osasunerako oso onak diren berri aspaldi dakigu. Jan aza. Itxuraz, barraskilo, bare eta harren...

Tanzania-Venezuela

Jean Baptiste Duhalde (1674-1742) azkaindarra omentzen du Duhaldea landare izenak. Genero oso batek darama izen hori, hamahiru landarez osatua. Gehienak asiarrak, Iran eta Himalaia artekoak, eta bakar bat Afrika ekialdekoa. Afrikarra Duhaldea stuhlmannii da; bertakoek “uwutupwa”,...

Atenas-O˝ati-Manaus

Laster ikusiko ditudan itxaropena dut, ondo bidez, Manausen, Amazonasen. Neureak ez, baina elkarren senide diren bi ikustera noa. Bata, Atenasen bataiatua, 1860an. Oñatin bestea, 1798an. Lehen ere bai, baina bataiatu ondoren ere, Erdialdeko Amerika eta Amazonas artean bizi dira. Sokrates...

Zuraidetik Txinara

Jean Baptiste Duhalde Xilhar Zuraiden jaio zen, 1854ko ekainean, eta handik hirurogeita hamalaugarren ekainean hil zen, Ezpeletan. Pilotaria zen. Eta ez nolanahikoa. Ekainean hil, eta abuztuan, Ezpeletako plazan, haren irudia brontzez azaltzen duen eskultura landatu zuten, Pablo Tillacek egina....

Platanoa gora, platanoa behera

Platano jokoa, jaun-andreak! Irailaren azken igandea da eta, urtero legez, Enrique Abril oiartzuarraren izena daraman errebote txapelketa jokoan da Gipuzkoako errebote plazetan. Bizirik dirauten plazetan: Zubietan, Villabonan eta Oiartzunen. Beste makina bat hor dago, aspaldiko urtetan pilota...

Behea goiko muturrean

Herbehereek urrats izugarria eman dute. Europaren bihotzean dagoen estatu horrek, Animalien Aldekoen parlamentarien ekimen bati esker, Roundup herbizidaren salmenta debekatuko du. 2016tik aurrera ezin salduko zaie erabiltzaile partikularrei. Roundup horren osagaia glifosatoa da, gaitz askoren...

Shikimikoa

Likidanbarrak (Liquidambar styraciflua) anbar likidoa ematen duen bezala, beste gai askoren iturri ere bada. Tartean, bere hazietatik sortzen den azido shikimikoarena. Izen xelebre hori japonieratik dator, shikimi deitzen dioten izar itxurako anis landare japoniarretik (Illicium anisatum);...

Jainkoxka

Usain gozoko goma edo erretxin lurrintsua ematen du likidanbarrak (Liquidambar styraciflua), anbar likidoa alegia. Berari zor dio izena: liquidambar hitzak hori dio, anbar likidoa, eta, gainera, burlaizez bezala, anbarra dariola dio styraciflua-k. Argi dago, XVII. mendean izena jarri ziotenean,...

Erle eultzearen mailegua

Iñigo lagun erlezaleak argitu dit erle eultzeak gure bizitzari egiten dion maileguaren kontabilitatearen berri: etxeko bi lagunok hilero jaten dugun libra eztia egiteko 1.152 erle 180.000 kilometro ibili dira eta 4,5 milioi lore bisitatu eta baliatu dituzte. Erle bakoitzak 156...

Irakurleak galdezka: sagardotarako sagar biltzea noiz komeni?

Kaixo Jakoba! Aurten sagar urtea dugu gurean, sagar urtea dugunez! Sagarrondoak lepo beteta dauzkagu. Hori dela eta, sagardoa egiteko sagar biltzea noiz komeni da egitea? Ba al da horretarako garai egokirik, lortu nahi dugun sagardoari begira? Jakina, dagoeneko, lurrera erorita ere badago sagar mordoa, horiekin zer egin? Lehenbailehen bildu, dolarera bota eta sagardoa egiten hasi? Inazio Usarralde (Lazkao)

Nola baretu txileak eragiten duen azkurea?

Seguruenik, irakurle bat baino gehiago hain modan dagoen janari mexikarraren zalea izango da. Jaki hauekin erraza da esperientza txarren bat pasatzea, eta normalena urarengana jotzea da. Edalontzi bat bestearen atzean betetzen dugu eta, hala ere, ez dugu azkurea baretzea lortzen. Jakina! Urak ez du ezertarako balio!

Ardoen goma

Sri Lankan eta Indian esnearen arbolaren (Brosimum utile) latexa esnetzat jotzen da. Artirinezko ogia, artoa, berarekin zopak eginda jateko ohitura omen dute nekazariek. Ahosabaian pixka bat helduagatik, gozoa eta atsegina omen da. Dastatu beharko. Jan ez, baina ezpainetan eta mihi...

Kristoren esnea

Latexa ez da izerdia. Landareek, gehienetan zuhaitzek, jariatzen dituzte bata zein bestea. Ez omen dira, ordea, gauza bera, ezta gutxiagorik ere. Izerdiak bi dira: gordina eta landua. Sustraietatik gora doan izerdi gordina lurretik hartutako urez eta mineralez osatutakoa da. Izerdi landua...

Ur beroaren poltsa

Pinu, izei eta alertzeetatik erretxina. Haien erretxinatik eta besteenetik: kolofonioa, brea, bikea, berniza, intsentsua, uia, itsasgarria, perfumea, turmentina, urtzailea, sits eta pipientzako uxatzailea, desodorantea, baltsamoa eta gantzugailua, arazgarria, kautxua, hulea, golf pilota eta...

Biolina jotzen

Biolina jotzen det. Biolin-jotzaile baino harpa-jotzaile hobea naiz, baina biolina dut bizibide. Uda beroa; beroak luze jotzen du. Guk jo eta berak jo. Uda partean dut nik pagotxa, kontzertu korda. Alferra, udan, lehenaz gain, harrotu egiten da, eta batzuek kontzertu batean edo bestean izana...

Ernioko biolina

Ernioko Pordonbaratzetik pordoirik aterako ote zuten? Agian, baita gaur ere. Goi hartan, aldera karga makila luzean pordoinkatuta, artzaina beherantz begira dago, Tolosa aldera. Han, udako solstizioko eguna izaki, pordoi dantzariak segizioan doaz, bart atarietan zut lotutako lizar arben artean....
Multimedia

2014-10-02  |  Landareak

Nendo Dango tailer ekologista Oinez Basoa proiektuarekin elkarlanean #ArgiaEguna

Zangozako ikastolako irakasle Ixabel Barandak eta Pello Zubiria ARGIAko kazetariak hazien bolak oinarri dituen Nendo Dango teknikaren berri eman ziguten Argia Egunean. Babeslea:

2011-06-15  |  Landareak

Erremeixuak

Lan honetan gure herri kulturaren arlo garrantzitsu bat jorratzen da, gaixotasunak osatzeko erabili ohi diren sendabelar eta bestelako erremedioak aztertzen dira. Belaunaldiz belaunaldi gure baserrietan eta kale-etxeetan gorde den ahozko ondarea ikertzen da. 12 lagunen testigantzen bidez,...
Gehiago kargatu

Kazetaritza independentea eta profesionala egiten dugu, euskaraz eta euskaldunontzat.

HARPIDETU ORAIN


Ametzagai├▒a Argia Antza iametza Adur Luditoys