Iparragirre Pastorala Urdiñarben

1980ko uztailak 27
Etxahun Irurirekin elkarrizketa Iparragirre pastoralari buruz
Iparragirre Pastorala Urdiñarben
Urte bat nonbait hor pastorala baten kariara Etxahun Irurirekin elkarrizketa luze bat egin genuela. Berak idatzitako "Ximena" pastorala Xubero guztiko neskatila talde batek antolatu eta zoin eduki aurkeztu zuen. Udako egun aberatsak joan ziren, idazkiaren bidai amaigabea jarraitu nahian, eta beraiekin eraman ere laborari poeta alai eta sakonaren haragizko itxura. Dolua hain astuna izanagatik, esker onen zurrumurruak poliki poliki gainditu zuen. Orroitzapenetan bizirik dago sekulako, zuberotar guztiek bihotzez maitasun ixila eskaintzen diotela betirako. Zuberoan xutik eta kantzu dago zuberotarrak eta euskaldunak izanen direno. Etxahunek idatzitako azken pastoraletan, beharbada guztien artetik ederrena eta euskalduna, "Iparragirre" deitzen da. Omenaldirik beroena hain ezaguna izan den poeta honi Zuberoaren partez. Urdiñarbeko herriak erabaki aurten pastorala horren muntatzea. Lan eta lan arizan ondotik hilabetetan zehar, prest dago. Etxahunen joaiteari orroit harririk baliotsuena eta hunkigarriena. Bedatxagar Urdiñarbeko kantari gazteak dauka bere gain Iparragirreren testoa. Bedatxagar izanen da pastorala honen sujeta eta berarekin ibili ditugun solasen oihartzuna doakizuela, Xuberoko eüskaran.
Z.A.ð Iparragirre pastorala berri hunen sujeta da. Nor izan zen Iparragirre?
Bedatxagarð Iparragirre züzün Gipuzkoako poeta handi bat, Euskal Herriak üken din poeta handienetarik bat, nun ez den handiena. Iparragirre sortu zen Urretxün 1820garren urtian eta hil zen 1881.ean.
Hasi zen karlistekin güdükan, Zumalakarregirekilan. Berritan kolpaturik izan zen; lehenik karlist batalla batean zankuan kolpatu zen eta Zumalakarregik erremestiatzeko eman zeion Don Karlosen guardian sartzea. Han, Zumalakarregi hil zen. Bergaran izan zen saldükeria bat, Marotok saldü zütian eüskaldunak español etsai bati. Hortan Iparragirre jun zen Iparralderat, Baionarat, eta han Bonapartistek hohiltü zien Suisarat edo Italiarat; han egin zutin kan-tore eli bat. Gero, hantik Londreserat jun züzün, bertan izkibatzen diela "Gazte, gazte joan nintzen herritik kanpora".
Londresen, Marotok ikusi dizü, hau jeneral beit zen, eta erraiten diozü berriz Euskal Herrirat juiteko eta Iparragirre Euskal Herrirat arrajiten düzü.
Bere karlist ideientako izan zen kartzelatia, Tolosan, Londresetik arrasartzian, "Gernikako Arbola" egin zizün, eta Tolosako kartzelan izkibatu zizün "Zibilek esan naute" kantoria.
Emazte gaia ezagutzen dizü Tolosan. Hortik Ameriketarat juiten eta artzaingoan hasten. Desertin egon züzün artzain eta han aferak gaizki juiten; emazteak erran Zizün hamalau ardi galdü zutiela, eta Iparragirrek ez ziela inporta, ardiek ere beren libertatea txerkatzen ziola, gizonek bezala. Eta gero, bankerout egin zizün, artzaingoa utz eta ostaler hasi züzün Hego Ameriketan nunbeit.
Bere ostatia Gernika deitzen züzün; han oroer burrat pagatzen zizün. Han ere afera gaizki juiten. Han izkibatu zizun "Ezkont gaietan zerbait nintzen, ezkonduta ezerrez" kantoria. Bankerout egin eta berriz artzaintü.
Debratzen züzün, eta mehatü züzün izigarritan, zahartü. Desidatü zien Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian pentsione baten emaitia eta bidajiaren pagatzea kantari handia bait zen. Arrajintzen Urretxurat, eta untzin, arrajitin, egin zizun "Hara nun diran" kantoria. Pentsione hunekin bizi züzün. Bihotz hun zen izigarri, haurrekin jostaka eta hola sosa zilarik.
Azken denboretan, karlistegoa ükatü zizun eta izkibatu: "Habil, Don Karlos zazpigarrena". Refujia batek erran zeitazun ondduek puzüat ziela. Biga hil zütützün gai hartan, ez ber egünin bainan ber apoidütik landa.
Zenbeitek erraiten dizie hotz beitzen izan zela sesitürik, eta Etxahuni gustatü ziozun hori ixtoria ederra beit zen.
Z.A.ð Eta zien pastoralin, nula hiltzen da?
B.ð Gure pastoralin hiltzen duzu "Gernikako Arbola"ren berset batetan:
"ez zirela eroriko arbola maitia
baldin portatzen bada Bizkaiko juntea
laurok hartuko dugu zurekin kortea
bakean bizi dadin euskaldun jendea".
Etxahunek izigarri maite zititzün haren kantoriak, "Hara nun diran" bezala, mozkor zelarik... (eta Beda txagarrek irakina egiten du). Une bat pürü igan dizü pastoral hunen izkibatzen.
Z.A.ð Nulaz ziek hartü zünien pastoral hori? Hik ezagützen hien Etxahun.
B.ð Eni gustatzen zeitazün pastorala hori, eta Etxahunek ere nahi zizün nik egin nezan.
Heben, nola pastorala zertu den? Nik egin gei nizün "a bloc"; lagun eli batekin zertü ginizün, Pierrapolekin, Limeñekin... Harek erraiten zizün beti horizon 80. Urtatsez erran niozün horizon 80 ginela. Bai, badakit- . Aspaldin abiatürik gintützün. Ba dizü hiruzpalau urte aipatzen giniela bati pastoral nahi giniela egin.
Gero beti gei nizün familiarengana jun, ezpeita goxo. Urtarrilaren hamabian izan zen ahorzketa bat, Beñat Ager soinugilia hil züzün, eta Etxahun seme han züzün ehorzketan. Hari erran niozün nahi giniela egin Iparragirre eta zer uduri zon. Eta harek hunhartü eta hartarik abiatu.
Mera eta lagun eli bat jün zütützün Etxahunilat eta kahiera hatuk zertü. Artin, jünta zenbeit egin eta Urdiñarbeko etxetarat jun. Pastorala jokatzilat, azkena diela hogei egün jin düzü! Hilabete terdi edo bi hilabote erauntsi dizügü etxez etxe. Lehenik bai erraiten eta ondotik ageriko duk eta...
Azkenean, mouton de Panurge bezala, bat desidatü ordüko bestiak oro jin tützü. Berrogeita hamar aktur ba tutzu.
Z.A.ð Zentako düdatzen zien jentik hola? Zien ideiengatik edo...
B.ðEz, ez... bai, menturaz, bai. Ez dizie erraiten bainan... Orain problema düzü lana. Eta pastorala hortan ba züzün Gora Euskadi Askatuta zenbait, bainan ez dizie kasurik egiten. Zer nahi duzu, ez düzü aisa... üken dügü dudarik afixen gainen, eüskaraz eginen gintiela eta herritar zaharrek gei ziezun frantsesez egin. Gük üken dizigü aski min eta zer nahi düzü behar ginizün aharatü. Gük oro euskaraz eginen günien bainan ez duzu ahal, ez dizügü aski pezü gaztek.
Beste problema düzü pastoralaren ikasteko denbora luzeegi dela, behar dizü arrastrüktüratü denbora sobera, ez düzü untsa zertürik... Leheneko mudan, jentek ez beitzekien izkibatzen ez irakurtzen rola ikasteko...
Beste problema düzü estradaren gainean. Estrada orain diagü finitü. Estradaren gainean düzü ber gaiza, estrada gaineko repetizione batek ustez balio dik sala batetako hamar repetizione.
Ikastiak lotsatzen zitizün jentik, nula libratüko zien lanetarik... frespaketa dela... jenterik izanen zenez...lan animala...Zenbaitek erran die españul ixtoria bat zela. Asto pitüak tütützü. Baina orain mündü oro akort düzü.
Z.A.ð Nuiz zen Urdiharben azken pastorala?
B. - 1909,ean züzun. Ene Aitañi pastoralan ari züzün, eta pastoral egunin aharatu zütützün. Eztakizüt xurigorrika untsa deklaraturik zenez. Ene aitata gorrietan zÜzün, armoniuma joiten zizun elizan, eta igante oroz mizan ibiltzen.
Beste grupako lehenak, ribalak, andretan zerbait ixtoria uken zizün. Erran zizun hola behar zenez gain, bere grupak pastorala bere aldetik eginen ziela. Eta aitanik arrapostü "Gük ere gihauna eginen diagü". Hortan barreiatü zütützün. Hiru pastoral izan zütützün ber urtin Urdiñarben. Xuriek egin zien Abraham eta bestek, gorrick, Santa Helena egin zizien. Sant Helena emaztek berek, salbu satorrak.
Pastorala ber egünian abiatü zizien prefosta eta arte hartan ebi paketa egin zizun. Gradinak arrapiketatü behar ziela...ez dik balio etxekiko die...hartan baratu.
Gorriek, maria beit zen, plazan egin zizien. Eta bestek bidin egin zizien. Ba züzün aktriza bat izigarri propi, egiten zizün Sant Helenan, eta erri eginareztekG zerbait jaiki beit zen, eta estrada lehertu züzün. Hil bat izan zen, batek ez beit zin pagatürik, bildoztar bat. Nik entzun dizut segaturik izan zela estrada... Pastorala baratu züzün.
Beste pastoralirat heltu züzün berria hila ba zela eta batek erran zizün: "Hila ba duk beste plazan, teatria lehertü dük, behar diagu üküratC". Beste batek arrapostu: "Alajinkoa, gure zerián egitü bazen, hurk aintzina ariko zütian. Gük ere behar diagü aintzina ari". Heri hortarat. Eta ordin pürü, jentia oro barreiatu beit zen, oro jun zütützün behera. Beharrik hori agitü züzün, bestela lazgarri ütsüsi egin behar zizan, gaztik bilaxkan ariko beit zien...Eta geroztik herria bi parte eginik... Geroztik ez düzü pastoralik izan. Maskarada izan düzü kartelka. 49an egin zizien berriz algarrekin aita guriak eta horiek maskarada. 70 urte ba dizü, bi jenerazione edo haboro, ordin jentek ahantzerik dizie. Ordüko arizaletarik biga bera tützü bizirik. Batek ba dizü 86 edo 87 urte eta bestik 42 edo 93, bi ernazte, Sant Helenakoak. Bestik oro hilik. Beste pastoralakoak hilik tützü aingüriak eta oro. ~,
Z.A.ðArizaletarik kanpo boste herritarrek zertan parte hartzen die?
B.ðBeste herritarrek lagüntzen gitizie estrada muntatzen, ene osaba izan düzü orain ere kamiuarekin Pauen edo nunbait gradiskan, kaiderakan...Egin dizügü komite bat, hamabost bat ba gitützü; ikusten dizügü zer behar den egin, nur behar den komitatü,..bortxatürik gütützü gure ideien erkastilat beti, plegatzilat.
Beste herritarrek parte hartzen die standetan, sandwichetan eta holan, otoen zertzen,.`ahal bezain güti jendarme, bortxaturik gitzak gisala ukeiterat...Aita alajinkoa, ez tütützü elkarrekin untsa ohatzen pastoralak eta flikak.
Z.A.ð Etxahun hilik izanez, aise plantatü düziela pastorala hori?
B.ð Bai, ba züzün brikola zenbeit kanbiatzeko; arrahunkitzia familiarekin akortian egin dizügü. Personaji izenetan tronpaturik zuzün...Librietan atzaman titzügü zuin zien personajeak. Doi doia brikola txar eli bat, deusere. Azken kantoria ments züzün
Z.A.ð Etxahunek berak kantore egin dia pastorala hunentako?
B.ð Ez, Iparragirrenak tützü; eta gero bestiak giheuk baitaturik: "Artzainen kantoria", "Lo ama maitia". Roger Idiartek egin dizü "Oxkaxeko bidian":
"Oxkaxeko bidian düzü Urdiñarbe han girade gustian hürrün joan gabe zuhainek oihanian edertzen dirade zaiñak egin lekian egoitia hobe...".
ANNIE OBIAGUE
32-34

Gaiez\Kultura\Antzerkia\Pastoralak
Pertsonaiaz\ETXAHUN1
Egileez\OBIAGUE1\Kultura

Azkenak
2016-09-27 | Garazi Zabaleta
Gipuzkoan agroekologian ari diren nekazariek asanbladan jorratzen hasi diren bidea aurkeztuko dute urriaren 1ean

Urriaren 1ean, Donostian, prentsaurrekoan bilduko dira Gipuzkoan agroekologian ari diren ahalik nekazari gehien: "Azken urteetan lehen sektorean lanean hasi garen gazteak nahiz 40 urte honetan daraman jende helduagoa, guzti horiek batzea da helburua" azaldu du Baserria XXI elkarteko kide den Ane Gorosabelek. Baina zer da Baserria XXI?


2016-09-27 | ARGIA
EAJ "berehala hasiko da" Jaurlaritza osatzeko akordio bila

Andoni Ortuzar EAJko Euzkadi Buru Batzarreko presidenteak jakinarazi du bere alderdiak asmoa duela lehenbailehen eta banan-banan biltzeko Eusko Legebiltzarrean ordezkaritza duten gainerako taldeekin, “gobernu sendo eta egonkorra” osatze aldera. “Akordiorako hipotesi guztiak zabalik” daudela esan dute jeltzaleek.


2016-09-27 | Xabier Letona
Espainia ongi doa eta Euskadi ere bai

Espainia ongi doa, zioen Aznarren PPk bere kanpaina ospetsu batean. Euskadi ongi doa, errepikatzen die EAJk etengabe herritarrei, eta mezua burmuinean iltzatu zaio boto-emaileen %37ri.


2016-09-27 | Xabier Letona
Spain is going well and so is Euskadi

Spain is going well, the PP said during one of its famous campaigns under Aznar. PNV tells citizens time and again that Euskadi is going well, and the message has stuck in the head of 37% of voters. The idea which is the firm basis for PNV votes has caught many other voters with the "we're going well" idea over the last four years, from all the way from the PP to EH Bildu.


ARGIAzaleon Topaketa: zein ote da aurtengo sorpresa?

Etxe honetan ohitura bilakatzen ari da urteko nobedadea ARGIA Egunean aurkeztea. Ia euskal artistak Durangoko Azokarako erreserbatzen diren bezala. Eta gu zain-zain, zer berritasun ezagutuko. ARGIAzaleon Topaketak baliatzen dira horretarako, hori baita komunitatearekin bildu eta iritziak aditzeko espazioa. Bertan aurkeztu zen, iragan urtean ARGIA eraberrituaren 0. alea, esaterako. Zer izango ote da aurtengo sorpresa?


Indarkeriarik gabeko palmaresa

“Aurreikuspenak ez ziren batere onak eta, hori kontuan izanda, emaitzarekin nahiko kontentu gaude”. Ez dira PPko kide batek igandeko hauteskundeen emaitzak ezagutu ondoren egindako adierazpenak, lagun bati esan niona baizik, Zinemaldiko Sail Ofizialeko azken filmak ikustear nengoela Donostian topo egin genuenean.


2016-09-27 | Ibai Intxaurrondo
Euskal Preso Politikoak
Gazteok ere UdazkenFest-era!

Euskal Presoak eta iheslari politikoak etxean nahi ditugu. Denon erantzukizuna da! Segi dezagun bada lanean. Datorren urriaren 1ean, aukera polita dugu Gasteizen egongo den Udazkenfest-en.


Espainiako bandera jartzeko aginduari helegitea jarriko dio Irueak

"Zuzenbidearen araberakoa" izan zen Espainiako erregearen erretratua eta bandera mugitzea, udalaren arabera. Administrazioarekiko lehenengo epaitegiak, baina, "lehentasunezko tokian" ipintzeko agindu dio.


2016-09-26 | ARGIA
GHK-k hilabetez luzatu die enpresei Zubietako erraustegiaren deialdira aurkezteko epea

Kontratazio mahaiak “arrazoi teknikoak” argudiatu ditu Gipuzkoako buletin ofizialean jakinarazi den erabakia hartzeko. Urriaren 27ra arteko epea dute orain enpresek.


Kolonbiako bake akordioa: zein da FARCeko emakumeen egoera?

Irailaren 26an sinatuko dute Kolonbiako presidente Juan Manuel Santosek eta Timochenko gerrillako buruak behin-betiko bake hitzarmena. Urriaren 2an plebiszitua izango da, herritarrek akordioa babesten duten ala ez ikusteko. FARC gerrilla 10. Konferentzia Nazionalean murgilduta dago egunotan eta emakumeen ahalduntzea eztabaidaren erdigunean dago.


PPren ispiluaren aurrean

Egoera ahulenean daudenenganako elkartasun eza, denon dirutik "aprobetxatzen" omen diren horiekiko tolerantzia falta, jarrera politiko konkretuek elikatzen dute eta hauteskundeak dira neurgailu. Jar dezagun fokua Araban.


Emakumeek meza ematea hobesten dute lau katolikotik hiruk

Emakumezkoen diakonotza onar dezan, eskaera luzatu diote Frantzisko Aita Santuari 900 elizkoik, eta gaia aztertzeko komisio bat izendatzea hitzeman du hark.


EAErako Hezkuntza Legea legegintzaldi honetan gauzatzea eskatu dute ikastolek

"Legegintzaldi honetan EAErako Hezkuntza Legerik onartzen ez bada, porrot itzela izango da, guzti-guztiontzat". Hala mintzatu da Koldo Tellitu Ikastolen Elkarteko lehendakaria, ikastolen hasiera ekitaldian.


64. Donostiako Zinemaldia: Indarkeriarik gabeko palmaresa

“Aurreikuspenak ez ziren batere onak eta, hori kontuan izanda, emaitzarekin nahiko kontentu gaude”. Ez dira PPko kide batek igandeko hauteskundeen emaitzak ezagutu ondoren egindako adierazpenak, lagun bati esan niona baizik, Zinemaldiko Sail Ofizialeko azken filmak ikustear nengoela Donostian topo egin genuenean.


2016-09-26 | ARGIA
Aste honetako azalaren aurrerapena

Eusko Legebiltzarreko hauteskundeei eman diegu azala aste honetan.


Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude