Galerna

Amarru baten zorigaitz iragarria

  • 1936ko urriaren 15ean lau bou frankista Baionatik Bilbora zihoan Galerna bakailao-ontziaren jabe egin eta Pasaian porturatu zuten. Prentsa faxista eskifaia eta bidaiari presoez trufatu zen, erreketeen balentria laudatzen zuen bitartean. Gaur badakigu ontzi errepublikarra traizio baten amarrupean erori zela, eta egunkarietako lerro-buruak zorigaitza iragartzen ari zirela.

Urko Apaolaza Avila @urkoapaolaza
2016ko urriaren 16a

Joxe Mari Lopetegi irundar errepublikazaleak barruan zeraman samina askatu zuen Euzkadi Rojan 1937ko urtarrilean:

    Agur Manolo Gurutzeaga
    nere lagun maite fiña,
    abeslaritan gain gañekua,
    prestua ta atsegiña;
    nere mingañak ez dauka itzik
    lan ori neurtzeko diña,
    zuek modu ortan il zaituztenak
    dute diaurruen zotiña,
    ez dakite oik nolakoa dan
    Kristo zanaren dotriña

Manuel Gurutzeaga Arruabarrenak 37 urte zituen Hernaniko hilerriko paretan fusilatu zutenean; Galerna ontzian zihoala hartu zuten preso frankistek, beste hainbat bidaiarirekin. Astigartarra jaiotzez, makina bat aldiz ibili izan zen Lopetegi alboan zuela bertsotan, eta honek oso gogoan izan zuen Zorigaitzez izeneko sorta hartan.

Urriaren 22an kantaldia antolatu dute Lopetegiren bertsoekin Irunen, eta merezi luke gerra garaiko horrelako bertsoei toki egitea: “...hitz neurtuetan esan nahi ditut / euskaldunak abesteko...”, dio irundarrak.

Galerna ontziaren historia ezaguna da, batez ere bertan harrapatutako jendearengatik. Bidaiarien artean zegoen Jose Aristimuño Aitzol apaiz euskaltzale nekaezina, torturatua izan ondoren Gurutzeaga eta beste hainbatekin hobi komun batean amaitu zuena 36ko udazken ilun hartan.

Pasaiako Pysbe arrantza konpainiaren flotakoa, gerrarako zereginetarako erabili zuten errepublikarrek Galerna, beste ontzi askorekin egin bezala: Donostiako ebakuaziorako lehenik, eta korreo lanetarako ondoren. 1936ko urriaren 15ean baina, Pasaiatik gertu zegoela bou frankisten esku erori zen egoera oso arraroan: “Haiek hiru kanoikada bota orduko Galerna entregatu egin zen”, zioen Baionan zegoen Espainiako kontsulak txosten batean.

Antxoko moilan amarratu bezain laster hasi zen 50 pasaiarien lintxamendu publikoa. El Diario Vascok lotsagorritu gabe energúmeno edo astakirten deituko dio Aitzoli, La Voz de Españak “arrain lodia” harrapatu dutela dio. Francisco Saizar donostiar mediku “lodikotea”, José Jurico “tongo” egin duen pelotari ezaguna, Juan Antonio Landin “separatista”... Denek amaituko dute egoera tamalgarrian Donostiako Ondarretako kartzelan eta hiru egun geroago, urriaren 18an, horietako asko fusilatuak izango dira. Beste askoren patua zein izan zen ez dakigu ordea.

Galernako 28 tripulatzaileak ere ez dira El Diario Vascoren hitz pozoitsuetatik libratuko: “Ez dakite ezer, Babian daude. Mutiko hauei zerbait gertatzen bazaie, Jainkoak ez dezala halakorik nahi, Limboan toki bat daukate prest”. San Kristobal izena du toki horrek, Ezkaba mendiko presondegi beldurgarria, eta mutiko haietako bi 1938ko ihesaldi famatuan ehizatuko dituzte animalia moduan.

Hilketa haien oroimena, Aitzolen heriotza, atzeraguardia frankistako krudelkeriaren sinboloetako bat bihurtu zen. Lopetegik berak azaldu zuen moduan, barkatu ezinezko basakeria –Dierriyari ekarririkan / ontzi ‘Galerna’ ordaña...–. 1956an Javier Mendizabal almirante-ordeari enegarren domina jarri ziotenean, hogei urte lehenago Galerna harrapatzen izandako parte hartzea nabarmendu zuten agintari frankistek. Erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzako prentsa bulegoak berehala erantzun zuen: “Ez dute esaten nora eraman zituzten pasaiariak: gupidagabe torturatuak izan ondoren, Hernani inguruetan fusilatu zituzten arrazoi eta epaiketarik gabe”.

Traizioa eta dirua, beti dirua
Frankistek balentria gisa saldu zutena, traizioak eta lukurreriak bultzatako amarrua besterik ez zen izan. Beti susmatu izan da Galerna etsaiaren esku utzi zutela bere kapitain eta ofizialak, baina orain nahikoa datu baditugu hori baieztatzeko.

Zantzuen zerrenda amaigabea da: ontzia kostatik 17 miliatara zegoen, segurtasun protokoloak agindutako 40 miliatara beharrean; abiadura handiagokoa izan arren, norabidea aldatu eta frankistengana jo zuen astiro; ez zuen artileria erabili, ezta irrati seinalerik ere... Gainera, kapitaina eta lehen ofiziala azpijokoan zebiltzala egiaztatzen duten salaketa eta dokumentuak daude. German Gómez kapitainak berak frankisten aldera deklarazio sinatua igorri zuen –Avilako Agiritegi Militar Orokorrean aurkitu dugu– amarrua azalduz: “On Luis Pradera eta On Angel Gascuerekin izan nintzen Baionan, eta beraiekin ados jarri nintzen ontzia berreskuratu zezaten”.

Pradera eta Gascue, Pysbeko mandatari eta donostiar jendarteko aberaskumeak ziren. Eginahalak egiten ari ziren Defentsa Batzordeak konpainiari konfiskatutako bakailau-ontziak bereganatzeko, eta horretarako ez zuten kezka handirik izan barruan zeuden pasaiarien destinoarekin. Dirua, beti dirua.

Baina Gómezen asmoak jakinak ziren –Baionako kontsulak galdera zorrotzak egin zizkion mesfidati– eta ihes egin zuen. Haren ordez, lehen ofiziala zen Jorge Martín-Posadillok egin zuen lan zikina, eta urriaren 15eko ilunabarrean ontzia entregatu zuen Baionatik Bilbora zihoala. Martin-Posadillok ez zuen ezkutatzen faxistenganako begirunea; Gipuzkoa oraindik errepublikarren menpe zegoenean arrantzale anarkistak bere bila joan ziren eta Pasai Donibaneko batzokian kukutu behar izan zen. Galernaren traizioa egin eta gero alde frankistan borrokatu zuen; 1937ko martxoan adibidez, itsas armadako ontzi-alferez gisa ageri zaigu Espainiako aldizkari ofizialean. 1939an, berriz, “Pasaiako bakailao faktoriara” itzuli zen. Hor galdu dugu bere lorratza.

Historia honen biktimarioez gutxi dakigu, baina biktimez askoz gehiago ere ez. Galernan zihoazen dozena bat lagun gutxienez fusilatu zituztela kasik segurutzat eman daiteke (ikusi koadroa). Aitzitik gauza ugari daude oraindik argitzeko –haien gorpurik ez da azaldu Hernaniko hilerrian–, baita egiteko ere, eraildakoen senideek pasatako sufrikarioaren kontakizuna osatu gabe baitago.

Nerea Pérez Ibarrola historialariak aste honetako ARGIAn frankismoaren errepresioaz hitz egiterakoan dio “datuak hildakoen kopuruetan” gelditzen direla, haien familiek izandako bizimodu gogorra kontuan hartu gabe. Kontuan hartzekoa baita, adibidez, Galernako pasaiariekin batera hil zuten Jose Maria Elizalderen alaben testigantza: ama dirurik gabe geratu zen, haren mertzeriari boikota egiten baitzioten “gorriaren” estigmagatik; eta sinarazi zioten senarra ustekabean hil zutela kalean tiroz, Hernanin fusilatua izan zela jakin arren. Zorigaitzaren zorigaitza.

Zerrenda argitu gabea

Espainiak Baionan zuen kontsulatuak zerrenda bat egin zuen Galerna frankistek ontzia harrapatu zutenean ustez bertan zeuden pasaiariekin. Horren ondoren Euskadiko Gobernuak ere egin zuen beste bat oso antzekoa. Batean zein bestean azaltzen diren pertsona asko fusilatuak izan ziren Ondarretako kartzelatik “libre” atera ondoren (Raimundo Gamboa, Francisco Saizar, Tomas Larrinaga, Juan Miranda, Jose Aristimuño Aitzol, Juan Antonio Landin...). Baina zer gertatu zen hor azaltzen diren beste askorekin? Non eta nola amaitu zuten? Paper horretako zati handi bat iluntasunak estalita dago oraindik.

Kanal hauetan artxibatua: Fusilatuen bila  |  Oroimen historikoa

Fusilatuen bila kanaletik interesatuko zaizu...
Felix Goia Urbieta bigarrengoz desagerraraziko 80 urte beranduago?

Felix Goia Urbietaren gorpuaren bila dabiltza bere biloba eta birbilobak... 80 urte beranduago. Gaurko egunez 1936an desagertutako gizonaren eskela-dei berezia azaldu da gaur Berria-n, Gara-n eta Noticias taldeko Nafarroako eta Gipuzkoako edizioetan, salatuz agintari eta administrazioek ez dietela beren senidearen argibiderik ematen eta telefono eta posta helbide bat eskainiz haren arrastorik eduki dezaketen herritarrei.


[Grafikoa] Hobi komunak eta auzo lotsa

Derrigortuta desagertutakoen Nazioarteko Eguna den honetan, beste behin gogorarazi behar dugu auzo lotsa ematen duen datu bat: Espainia da, Kanbodiaren ondoren, induskatu gabeko hobi komun gehien dituen estatua. Eta hezurrez betetako lurrean ezin da egia eta justiziarentzako zimendurik jarri.


Valcalderako 52 fusilatuak omendu dituzte Iruñean

Amadeo Urla fusilatuaren biloba Ana Aranguren Amerikako Estatu Batuetatik Nafarroara etorri da, omenaldian parte hartzeko.


Columba Fernández, egia esateagatik fusilatu zuten anarkista gasteiztarra

“Araba Espainiarekin” zioen hizki larriz prentsa golpistak 1936ko uztail hondarrean. Gaurdaino iritsi den kontakizun hori kolokan jartzen dute Columba Fernández anarkistaren moduko historiek.


1936ko Gerra garaikoak izan daitezkeen giza hezurrak azaldu dira Zubietamendin

Txaldatxur tontorraren inguruan eraikitako lubaki lerroan azaldu dira gorpuzkinak, lehenago gerra material baliotsua aurkitu duten toki berean. Larunbatean ekingo diote exhumazioari.


Urbasako hiltegia

Balbino García de Albizuk (Donostia, 1943) urteak daramatza 1936ko Gerran Ameskoan izandako errepresioa ikertzen. Bere aitona hainbat lagunekin hil eta Urbasako Arrasoko leizera bota zuten. Egindako ikerketari esker, aitonaren gorpuzkinak ez ezik, beste zazpirenak identifikatu dituzte, eta garrantzitsuagoa dena: Urbasako beste leize eta amildegietan jazotako sarraskiak argitzeko bidea ireki du. Aurki liburua aterako du hori dena kontatuz.


2015-09-06 | Koldo Azkune
"Gerra zibileko matoi asko lasai ederrean hil ziren, inolako damurik gabe"

Nafarroan 1936an faxistek eragindako milaka hilketen erantzuleen inguruko informazioa biltzen ari da Bingen Amadoz (Murillete, 1952) ikerlari eta kazetaria. Fusilatuen senidea izaki, garbi du biktimek ez dutela mendekurik bilatzen, baina sarritan euren buruei sinetsarazi diete hiltzaileak gaizki amaitu zuela, “eta asko lasai ederrean hil ziren”.


Ezkabako ihesaldian hildako bost lagunen hezurrak aurkitu dituzte

Berriozarko orube batetik ari da ateratzen gorpuak Aranzadi.


Nafarroako 3.452 fusilatuei omenaldia egingo diete Iruñean

Apirilaren 11n ekitaldia egingo dute fusilatuen senideek Iruñeko Gazteluko Ingurubidean.


Lemoatxako miliziano errepublikarra, iluntasunetik argira

1937ko borrokaldian hildako Hilario Blanco Reguero barakaldarraren hezurrak senideei itzuli dizkiete. Soinean zeraman txaparen bidez identifikatu ahal izan dute.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude