Xanta Sousa Santos, txinga eramalea

"Askorentzat txingak bi burdin puska baino ez dira, niretzat oso garrantzitsuak dira"

  • Brasilgo lesakarra eta Lesakako brasildarra. Egoskor heldu die mota guztietako kirolei, futbolari, sokatirari, aizkorari, eta bereziki txingei. Burugogorkeria berarekin aritu da ikasten gaztelania, euskara eta frantsesa.

Reyes Ilintxeta @ReyesIlintxeta
2015eko azaroaren 29a
Duela 18 urte Lesakara ezkondu eta berehala sartu zen Baztan-Bidasoa Herri Kirol Taldean. Gaur egun Euskal Herriko eta Nafarroako txinga eramatean txapelduna da.
Duela 18 urte Lesakara ezkondu eta berehala sartu zen Baztan-Bidasoa Herri Kirol Taldean. Gaur egun Euskal Herriko eta Nafarroako txinga eramatean txapelduna da. Dani Blanco

Zer dela eta Xanta?

María Do Amparo da nire izena. Brasilen beti “Santa” deitzen zidaten, han ohikoa delako ezizenak erabiltzea. Hemen, aldiz, esaten zidaten ni “santa” ez nintzela eta Xantarekin gelditu nintzen.

Zer oroitzapen dituzu txikitako garaitik?

Hamar anai-arreba izan ginen. Orain zortzi gelditzen gara eta ama izan da beti niretzat garrantzitsuena. Gu hango baserri batean bizi ginen eta gauza askotan, hemengo baserriekin alderatuta, oso antzekoa zen.

Txingak, adibidez, niretzat oso bereziak dira, haurra nintzeneko lanak gogora ekartzen dizkidatelako. Ura eta esnea eramaten genuen pertzetan. Esnea baserri batetik bestera, agian Lesakatik Berarainoko tarte luzean. Eta ura. Aspaldi hartan etxeetan urik ez zegoen eta errekara joan behar izaten genuen bila. Txikitan ez zitzaidan batere gustatzen pisua eramatea, eta orain begira! Bada bizitzako kointzidentzia moduko bat.  

Hango eta hemengo baserri giroa, beraz, antzekoa?

Bai, baina hemen gehiago probesten da lurra. Horretaz ohartu naiz, bai. Han baserrietan bizi direnek edo aurreko belaunetako pertsonek, nire gurasoek adibidez, bai. Baina jende gazteak edo betiko baserrietan bizi ez direnek ez dute lurra lantzen hemen bezala. Hemen etxe ondoan lur puskarik baduzu, baratze txiki bat jartzeko sikiera probesten duzu. Han Brasilen lur pila dugu, doan, eta jendeak ez dio atarramenturik ateratzen.

Animaliak ere bazenituen?

Bai: behiak, txerriak… denetik. Nire bi anaiek eta gurasoek oraindik jarraitzen dute baserrian. Egia esan mundu horrek asko erakartzen nau.

Noiz etorri zinen Lesakara?

Orain dela 18 urte, 24 nituela. Adin horretan oso ausarta zara eta dena dakizula iruditzen zaizu. Baina ni ez naiz batere damutzen, dena oso ongi atera zaidalako. Hasieran une txarrak izan nituen, ez jendearengatik edo tokiarengatik, baizik eta familia falta sumatzen nuelako, gurasoak bereziki. Eta lagunak. Hasieran ume bat bezalakoa zara eta hutsetik hasi behar duzu dena ikasten: hitz egiten, zeure kabuz ibiltzen… Nire suertea izan da gure amak betidanik erakutsi izan digula geure kasara moldatzen.

Ama zu bezain saiatua da?

Bai. Oso borrokalaria. Hamar ume izan zituen bata bestearen jarraian, baserrian, eta aurrera atera zuen familia osoa. Fenomeno bat da. Gogoratzen dut goizaldeko lauetan altxatzen zela guretzako eskolara joateko arropa, janaria… dena prest uzteko, besteen baserrietara lanera joan baino lehen. Aitak ere lan egiten zuen asko, baina amarentzat zen kanpokoaz gain, etxeko lan guztia. Han gizonak iritsi eta janaria behar zuten prest, eta platerean jarrita. Seme-alabok ez gara inoiz izanen ama bezalakoa. Bere mailara ez gara inoiz iritsiko.

Gurasoak ikusten dituzu?

Urtero joaten naiz eta gehiagotan joan nahiko nukeen arren, kontent nago jende guztiak ezin duelako halakorik egin. Oso garestia da bidaia eta gainera denbora behar duzu. Urtarrilean joaten naiz, hilabete osorako, eta probesten dut denbora guztia haiekin egoteko. Suertea dut nire nagusiak opor guztiak jarraian hartzeko aukera ematen didalako. Izugarri eskertzen diot. Hemen nagoenean hara joan nahi dut eta han nagoelarik beti ari naiz pentsatzen zer moduz joanen diren gauzak hemen.

Nola izan zen hona etortzea?

Senarra han ezagutu nuen. Lesakarra da eta hara joaten zen oporretara. Elkarrekin ibiltzen hasi eta handik denbora batera esan zidan ekarri nahi ninduela hemengoa ezagutzeko. Ezetz esan nion. Etxean ere denek esaten zidaten ez joateko. Ez fidatzeko. Izugarrizko buruko minak ematen zizkidaten batzuek eta besteek. Handik urtebetera ezkontzea proposatu zidan eta onartu nuen, ikusten nuelako hori jada egoera desberdina zela. Eta etorri ginen. Lehenbiziko sei hilabeteak oso gogorrak izan ziren. Zailena, hizkuntza jakin gabe, jendearekin komunikatzea izan zen. Senarrak portugesez daki eta berak laguntzen zidan, baina bera ez zegoenean oso gaizki pasatzen nuen.

Ni etorri nintzen garaian oraindik ez zegoen kanpotarrentzako gaztelania ikasteko eskolarik eta kasualitatez Iruñean, Caritasen, aurkitu nuen aukera. Astean bitan joaten nintzen klasera, eta izugarrizko hotza pasatzen nuen autobus geltoki zahar hartan, bi orduz autobusaren zain egon behar izaten nuelako. Sei hilabetez aritu nintzen klaseetan eta poliki-poliki hasi nintzen konturatzen gero eta gauza gehiago ulertzen nuela. Niretzat esnatzea bezalakoa izan zen. Egun batean konturatzen zara telebista piztu eta ulertzen duzula, bolumena dena emanda jarri gabe. Telebista, irratia, bihotzeko aldizkariak, liburuak… ai ama! Pio Barojaren zenbat liburu irakurri dudan nik!

Gaztelaniaz ongi eta zuzen hitz egin nahi dut, baina nire doinua galdu gabe, nire identitate-marka modukoa baita. Ni neu izan nahi dut. Nire nortasuna mantendu nahi dut eta besteena errespetatu.

Kirolak lagundu zizun Lesakan zure tokia bilatzen?

Bai, zalantzarik gabe. Familiatik urrun egonda, hona etorri nintzenean huts hori beteko zuen zerbait behar nuen. Abesbatzan sartu nintzen, adibidez, baina ez ninduen asetzen. Hala ere, zortea izan nuen koruko neska batek sokatira taldea egin behar zutela eta ea probatu nahi nuen galdetu zidalako. Haren bidez hasi nintzen herri kiroletan. Nik ez nekien zer zen hori eta gainera garai hartan ez zegoen egun bezain zabaldua. Hala egin nuen eta izugarri gustatu zitzaidan. Hori zela nik bilatzen nuena sentitu nuen berehala. Han Brasilen kirol asko egiten nuen eta talde honetan oso giro sano eta polita aurkitu nuen. Taldekoen artean ez dago lehiarik. Denek denei laguntzen diete eta familiak eta lagunak ere hor egoten dira beti animoak ematen. Niretzat familia handi bat da. Ni oso behatzailea naiz eta hori da lehen unetik ikusi dudana.

Zer erakutsi dizu kirolak?

Asko. Beti nahi duzu zeure burua gainditu, zure marka berriak ezarri. Izugarri gustatzen zait. Horrela hasi nintzen sokatiran, oso gustura, baina lastima ezin izan dugula jarraitu, jende faltarengatik. Batek huts egiten badu eta ordezkorik ez badago, akabo taldea. Haurrengatik edo lan arrazoiengatik askok utzi behar izan dute. Lehiaketak asteburuetan izaten dira beti eta batzuetan egun gehiago luzatzen dira eta batzuentzat hori ez da lanarekin bateragarria.

Horrela nenbilela sortu zitzaidan txinga eramatean parte hartzeko aukera. Neska bat behar zuten eta han joan nintzen ni. Lehenengo aldian ez nintzen batere gustura gelditu, baina kirol honek bereganatu egiten zaitu.

Eta aizkorarekin hasi zara?

Bai. Zailagoa da, baina hori da etorkizunerako dudan erronka. Oso burugogorra naiz eta lortu behar dut! (kar kar kar). Ez da indarra soilik, teknika eta erreminta ongi erabiltzea oso garrantzitsua da.

Eta arpanarekin ere ongi moldatzen zara.

Bai, baina ez nau betetzen bereziki. Egin behar bada, egiten dut, baina nire benetako amodioa txingekin aritzea da. Ez daude baloratuta. Jende askorentzat bi burdin puska baino ez dira, baina niretzat oso garrantzitsuak dira. Hau da benetan gustatzen zaidana.

Zein da zure marka?

40 kilo esku bakoitzean, baina txapelketetan 25 kilo eramaten dugu esku bakoitzean.

Eta hori nola lortzen da?

Teknika oso garrantzitsua da: jakin behar duzu nola heldu txingari. Hasieran hatzek mina ematen dizute. Gero lokartuta gelditzen zaizkizu eta ez dituzu sentitzen. Orduan pentsatzen duzu, ea zenbat kilo eramateko gauza naizen. Zeure buruarekin borrokatzen duzu. Ez dut inor baino gehiago izan nahi, neure burua, neure muga, gainditu nahi dut beti. Ni neu izan nahi dut.

Entrenamenduak Oronozen?

Bai, Patxi Larretxearekin. Oso polita da, baina gogorra ere bai. Gainera, ez pentsa lanetik atera, hara joan eta besterik gabe entrenatzen hasiko zarela, ez. Lehenbizi enborrak prestatu behar dira aizkorarako, gauzak garbitu… Patxi mendian aritzen da lanean goiz osoan, bostetatik edo lehenagotik, eta arratsaldean etortzen da entrenamendu saioak zuzentzera. Gehien miresten dudana gizon honek duen energia ikaragarria da. Goizaldeko lauetan altxatu, egun osoan jo eta ke lanean, eta arratsaldean oraindik duen bizitasuna izugarria da. Dena prestatu ondoren, beroketa egin eta entrenamendua hasten da. Astean bi edo hiru aldiz biltzen gara. Gehiagotan joan nahi baduzu zure esku dago, Patxi eta Donato anaia, hor egoten baitira egunero.

Beste kirolik egiten al duzu?

Asko ibiltzen naiz mendian, bizikletan… Korrika egitea ez dut gustuko urduri jartzen naizelako. Lehen futbolean aritzen nintzen, baina inork ez du nirekin jolastu nahi nahiko basatia naizelako eta arerioen hankek asko sufritzen dutelako nire erruz. Brasilen asko jolasten nuen.

Euskara ikasi duzu.

Ari naiz. Kiroletan hasi eta gero heldu zen euskararena. Kuadrillarekin, lagunekin, dena beti euskaraz egiten zen eta niri ez zitzaidan batere gustatzen itzultzailea eduki behar izatea. Gauzak nire kabuz ulertzea gustatzen zait eta horregatik sartu nintzen euskaltegian. Oso jende atsegina ezagutu nuen eta haiekin sagardotegietara joaten gara, ateraldiak egiten ditugu. Interesgarriena da egoera bakoitzetik onena ateratzea.

Eta ondoren frantsesa.

Hala da. Ibardinen hasi nintzen lanean lan finko bat behar nuelako Brasilera bidaiak egiteko. Esan zidaten Ibardinen lan egitea oso gogorra zela eta gainera frantsesa jakin behar nuela. Eta esan nuen: “Oso ongi, beste erronka bat gehiago”. Orduan hasi nintzen klase partikularrekin eta gero Irungo Hizkuntza Eskolan. Hamabost urte daramatzat jada Ibardinen.

Zer egiten duzu han?

Jendaurrean egiten dut lan dendan, arropa, oroigarriak… denetik saltzen. Ibardin oso leku ederra da. Hori da Nafarroak duen gauza izugarri ona: paisaiak, ikuspegi ederrak. Errepidea oso bihurria da, baina gu ohituta gaude. Alde positiboa begiratu behar da beti. Ni pribilegiatua sentitzen naiz halako toki ederrean lan egiteagatik. Ordubete izaten dut bazkaltzeko eta eguraldi ona dagoenean gustura egoten naiz paisaiei so eginez.

Aisialdian zer egiten duzu, kirolaz gain?

Dantza egin lagunekin, afaltzera joan. Herri Kirol taldearekin ere ateraldi politak eta otordu bikainak egiten ditugu. Ez dakit zergatik, baina hemen dena amaitzen da mahai baten inguruan.

Haurrik ez duzu?

Ez. Orain jada ez du zentzu handirik. Garai batean hango bi ume, Mateo eta Jessica, adoptatu nahi izan nituen hona ekartzeko, baina traba pila jarri eta gainera familiak diru asko eskatzen zidan. Pena hori daukat, baina bizitzan ezin da dena izan. Joaten naizenean haiekin egoten naiz.

Alde handia al dago Brasil eta Euskal Herriko jendearen izaeren artean?

Bi mundu desberdin dira eta ezin dira konparatu. Han klima oso bestelakoa da. Tropikala da eta beroa egiten du beti. Horrek markatzen ditu asko jendearen izaera eta ohiturak. Hemen ere uda partean kaleak, terrazak, jendez beteta egoten dira, festa pila izaten da. Hotz egiten duenean, aldiz, dena aldatzen da. Hori da hemengoa eta ezin da aldatu. Zer tristea litzatekeen natura bera aldatu ahal izatea. Espero dut inoiz ez gertatzea.

Brasilen oso irekiak gara, izugarri gustatzen zaigu musika eta egunean bizi gara. Etxera joan baino lehen beti duzu aukera lagunekin egoteko eta trago bat hartzeko, baina hango klimak horretarako aukera ematen dizulako. Han goizeko bostetan erabat argi dago. Zazpietatik aurrera jende pila aritzen da kirola egiten. Brasil kirolaren herrialdea da. Sakratua da eta sasoian egotea oso garrantzitsua da jendearentzat.

Estetika edo osasunarengatik?

Estetikagatik, bereziki. Baina toki guztietan bezala denetik dago, ez soilik gorputz lirainak. Lodiak ere badira, eta gero eta gehiago. Kirol pila egiten da, gustuko dugulako. Irekiak ere bagara, baina komatxoen artean.

Zer esan nahi du horrek?

Turistari irudituko zaio denak oso alaiak direla, baina pertsonak nolakoak diren ezagutzeko haiekin behar da bizi. Ez nuke esanen hemengo jendea hotza eta itxia denik. Hemengo izaera da, besterik ez. Kanpotik datorren pertsonaren jokamoldearen araberakoa da hori ere. Zu ixten bazara, gaizki zoaz. Saiatu behar duzu jendearekin harremanetan jartzen. Horrek ez du esan nahi, noski, inori zapatak miazkatu behar dizkiozunik, ezta gutxiago ere. Zeu izan behar duzu baina besteenera irekitzen saiatuta. Nik errespetatzen zaitut zaren bezalakoa eta zuk ni errespetatu. Horiek dira jokoaren arauak. Jarrera kontua da.

Xanta Sousa Santos

1972, Valença (Bahía, Brasil)

Duela 18 urte Lesakara ezkondu eta berehala sartu zen Baztan-Bidasoa Herri Kirol Taldean. Gaur egun Euskal Herriko eta Nafarroako txinga eramatean txapelduna da. Esku bakoitzean 25 kiloko zamarekin 28 metroko 48 plaza, hiru laurden eta 2,35 metroan dago bere marka, Euskal Herriko onena.

Ondo zaindua

“Lesakako lehen beltza ni izan naiz. Kanpotarrak baziren baina Estatukoak gehienak. Ezin naiz kexatu, jendeak beti oso ongi tratatu nauelako. Oso aldarte gogorra dut, burugogorra naiz eta horregatik ezin naiz kexatu, maitasun ikaragarriarekin zaindu nautelako”


Herri kirolak kanaletik interesatuko zaizu...
2017-08-31 | Anboto
500 kiloko harriari tiraka

Ane Elordi (Zornotza, 1991) Arratiako Harriti nesken taldera batu zen orain hiru bat hilabete. Talde lanean 500 kiloko harriari tiraka erakustaldiak eskaintzen dituzte. Indarra behar da, baina gakoa koordinazioan dagoela dio.


Sokatirako euskal selekzioak urrezko domina lortu du Munduko Txapelketan

Suedian jokatutako txapelketan lortu dute domina, lur gaineko 580 kilogramoko proban lehiatuta. Sokatirako taldeak 2014an lortu zuen ofizialtasuna.


2015-12-27 | Koldo Aldalur
Ni ez naiz espainola

Egunen batean begietako makarrak kendu aurretik, ezustean, irribarre goxoaren atzean ezkutaturik mikrofono batek erasoko banindu galdezka ea espainola sentitzen naizen, ezetz erantzungo nioke. Ez naizela sentitzen ez naizena, alegia. Eta erantzuna arrazoitzeko eskatuko balit, intsentsuzko tradizioan, naftalinazko folklorean edo “gu” hutsaletan galdu gabe, esango nioke: “Ezin dut espainola izan kirol munduak erabat desberdintzen gaituelako”.

Ea. Munduko moto GP... [+]


2015-08-02 | Koldo Aldalur
Almitza

Bernardo Atxagaren burutazioekin zerikusirik ez duen soinujolearen semea den aspaldiko lagun bat badut, eta grazia ikaragarria egiten dit duen ohitura batek: gustuko ardoari hitz egiten dio. “Nor dabil hor?”, galdetu ohi dio ardoari tragoxka jo aurretik, ikusten ez badu ere antzematen duelako zerbait bizirik eta sasoiko badagoela eskuetan duen kopa barruan.

Antzeko zerbait gertatu izan zait Almitza Sega Elkartekoen berri izaten dudanean. Hor daude, zarata handirik atera gabe,... [+]


2014-02-20
Harriarekin hizketan
MULTIMEDIA - film laburra

Xabier Perurenak zuzendutako film laburra, Iñaki Perurena protagonista duela.


2013-03-24 | Reyes Ilintxeta
"Euskaldunon inkontziente kolektiboan ongi txertaturik dago lehiakortasuna"

Ingurumen-heziketan aditua, eguraldi behazalea, blogaria, harri-jasotzailea eta, tarteka, bertso egilea. XXI. mendeko baserritar ilustratua.


2011-10-21
Perurena
MULTIMEDIA - dokumentala

Inaxio Perurena Iñaki aitak 1987an erdietsitako marka berdintzen saiatu zenekoa kontatzen du, hau da 2009ko abenduan Asteasun 300 kiloko harria altxatzen ahalegindu zenekoa.

Ekoiztetxeak: MORIARTI PRODUKZIOAK - ETB
Zuzendaria: JON GARAÑO
Ekoizlea: JOSE MARI GOENAGA
Script: JON GARAÑO
Argazkia: RAÚL LÓPEZ
Musika: PASCAL GAIGNE
Soinua: AURELIO MARTINEZ
Edizioa: JON GARAÑO
Irudi postprodukzioa: RAÚL LÓPEZ[+]


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude