Nork hil zuen Dag Hammarskjold NBEren burua?

  • 1961eko irailaren 18an Nazio Batuen Erakundearen idazkari nagusi Dag Hammarskjold zeraman hegazkina lehertu zen gaur Zambia den eremuan, Kongo independizatu berriko barne gerra nola geldiarazi negoziatzera zihoala. “Istripu misteriotsu” gelditu zena ikertzea erabaki du NBEk, benetan eraso militarra izan zelakoan.

Pello Zubiria Kamino @pellozubiria
2015eko apirilaren 19a
Los Angeles Timesen artxiboetako argazkian, ezkerretan Patrice Lumumba eta eskuinean Dag Hammarskjold. 1960ko uztailaren 25ekoa da. Urte horren bukaeran Joseph Desire Mobutuk bota zuen boteretik Lumumba, ondoren bere etsairik handiena zuen Moise Tshonberi entregatzeko; honek torturatu eta hilko zuen 1961eko urtarrilean. Irailean eroriko zen Hammarskjold idazkari nagusia. Lumumba mitikoa akabatuta gero ere Tshonbek guduka segitzen zuen Katangatik, Mendebaldeko potentzien –batez ere belgikarren– babesarekin eta haiek bidalitako mertzenarioen laguntzarekin. Zenbait dokumentaziok erakutsi du Tshonbe prest zegoela Hammarskjoldek proposatu su-etena onartzeko, baina britainiarrek eginarazi ziotela atzera. Katangako mertzenarioen kontra Hammarskjoldek erabakitako Morthor operazioak biziki haserrarazi zituen britainiarrak bezala Joseph F. Kennedy amerikarra.

Imajinatu Ban Ki-moon Irak   aldera doala hango gatazka korapilatsua baretzeko asmoz bertako liderrekin elkarrizketatzera eta Nazio Batuen Erakundearen lider nagusia daraman hegazkina tirokatuta lurreratzen dutela.

Tamaina horretako magnizidioa zen gertatu 1961eko irailaren 18an Kongoko gatazkaren erdian, gaur erretretan izateko adinean diren irakurleak agian oroituko direnez. Hala ere, Dag Hammarskjold izenaren berririk ez dauka XXI. mendeko herritar jantzi gazteak, harekin haserre omen zegoen Joseph F. Kennedyren hilketaz mila erreportaje ikusi eta Marylin Monroek oheratzekoan zein perfume maite zuen ikasia duenak.

Mende erdi beranduago ezagutuko dugu Hammarskjold. Eta NBEk idazkari nagusi 1953tik 1961era arte eduki zuen diplomatiko suediarraren akabera argitzen bada, Afrikako deskolonizazio prozesuaren zenbait xehetasun deseroso azaleratu daiteke 54 urte geroago. Potentzia handiek Afrikako lehengaiak kontrolatzeko egindako gerra eta klase guztietako ahaleginak, alegia.

Dag Hammarskjoldek  bi gatazka multzo handi kudeatu behar izan zituen NBEren buruzagitzatik. Alde batetik AEBen eta Sobiet Batasunaren arteko Gerra Hotzak eragindako tentsioak. Bestetik, Europako potentziek Afrikan eta Asian zeuzkaten kolonien askapen prozesuak. Hauen artean bat oso konplikatua, Belgikak kontrolatzen zuen Kongorena.

1960an, formalki independentzia eskuratuta eta estatu gisako egiturak antolatzeko ahaleginetan murgildurik zebiltzan Kongoko buruzagi eta indar politiko ezberdinak, hiriburutzat lehengo Leopoldville gero Kinshasa bilakatua zeukana –ez nahastu  ibaiaz beste aldeko Kongorekin, hiri nagusi Brazzaville daukanarekin–. Belgikako metropoliarekin adostutako agendaren arabera, Kongoko lehen ministro gazte eta karismatikoa zen Patrice Lumumba ezkertiarra, Herrialde Ez Alineatuen mugimenduaren buruzagi ezaguna ere bazena.

Baina Belgikako indarren laguntzarekin Kongoko hegoaldean Katangako errepublika aldarrikatu zuen Moise Thsonbek. Eta herrialde sortu berria borroka odoltsuetan murgildurik zegoen: kolono zurien eta hauen ondasunak berenganatu nahi zituzten beltzen arteko tira-birak, Katangako errepublikaren aldekoak, Kinshasako aginte eta indar berrien arteko liskarrak...

Osagai berdintsuak ikusi dira, neurri ezberdinetan, Afrikako garai hartako askapen prozesuetan,  Aljerian esaterako, baina baita askoz geroago ere Angolan edo Mozambiken Gerra Hotzaren akabera aldean, edo berriro ere Kongon duela gutxi.

Azkenean AEB eta Europako potentziek lortu zuten Lumumba 1960 amaieran agintetik kentzea, gero Afrikako diktadurarik luzeena ezarriko zuen Joseph Desire Mobutu sarjentua botean paratuz. Honek, torturatu ostean, Lumumba entregatu zion Moise Tshomberi, zeinak gehiago torturatu eta fusilatu baitzuen, ondoren Lumumbaren arrasto guztiak desagertarazteko.

Katangarekin menia prestatzera

Katangako gerrak zalaparta handia eragiten zuen bere sarrasakiekin 1960 haietan; zerbaitengatik eman zitzaien Katanga ezizena etorkinez betetako auzoei Hernanin bezala Iruñean eta munduko beste hiri askotan. Agintean Mobutu jarriagatik Tshonbek segitzen zuen Katangatik gerran Kinshasako gobernuaren kontra. Hasiera hartan sobietarren alde jokatzen zuen Mobutuk, Mendebaldeko potentzien eta meatzeetako korporazio handien alde Tshonbek.

Katangako matxinoarekin irtenbide negoziatu bat lotzera abiatua zen 1961eko irailaren 17an NBEren idazkari nagusia. Lau motoreko bere hegazkina lurrera erori zen arte sutan Ndola hiritik gertu.

Egia ofizialtzat geratu den arren Hammarskjold eta SE-BDY matrikuladun Douglas DC-6 haren 16 eskifaiak istripuz hil zirela, politikariaren memoria zaintzen duen fundazioak eta zenbait ikerlarik jarraitu dute mende erdi honetan gertakizunaren xehetasunetan arakatzen.

Londresko unibertsitatean irakasten duen Susan Williamsek 2011n plazaratu zuen anitz argitasun “Who Killed Hammarskjöld?” liburuan. Bertan bi lekuko oso bereziren oroitzapenak bildu zituen, AEBetako inteligentzia zerbitzuetako bi agenterenak.

Gaur 80 urte dauzkan Charles Southall Zipren zegoen egun haietan irratizko mezuen jarraipena egiten. Hegazkin bateko ahotsa grabatu zuen: “Ikusten dut garraiozko hegazkin bat iristen. Argiak piztuta dakartza. Bai, Transair DC-6 bat da. Hori da hegazkina”. Ondoren tiro hotsak eta: “Jo dut. Sutan doa. Erortzen ari da. Lehertu da”. Henry Abramek, gaur 73 urte, Greziako amerikanoek Heraklionen zeukaten kasernatik jarraitu zuen eszena bera.

Baina Susan Willimansen lana bezain garrantzitsua izan da Goran Bjorkdahl suediarrak egindakoa. Kooperazio zerbitzuetan lan egiten eskualde hartan ibilitako aitak piztu zion Hammarskjolden kasua ikertzeko harra. Lekuan bertan aireplanoa sutan erortzen ikusitako lekukoen xehetasunez gain, Bjorkdahlek bestelako informazioak ere bildu ditu, gertatuaren testuingurua hobeto azaltzen laguntzen dutenak.

Funtsean Bjorkdahlek zera demostratu du: Hammarskjolden hegazkina beste batek tirokatu zuela, militar ingelesek oztopatu egin zutela istripuaren ikerlana, hegazkineko eskifai bat bizirik atera zutela baina hiltzen utzi,  Hammarskjoldek susmatzen zuela diplomatiko britainiarrek saboteatu nahi zutela Tshonberekin lortzear zen su etena, eta NBEren idazkari orokorrak berak hil aurretik baimendua zuela Katangako mertzenarioen kontrako eraso bat kasko urdinek egina, nahiz eta horrekin haserrarazi AEB eta Britainia Handiko agintariak.

Hari hauei guztiei tiraka, 2011ko abuztuan The Guardian egunkariko Julian Borger eta Georgina Smithek ustezko istripua gertatu zen Ndola herrian aurkitu zituzten dena bertatik ikusi zuten lekukoak. Bitxia iruditu arren, 1961eko ikerketan istripua pilotuak trakets jokatu zuelako gertatu zela erabaki zutenek ez baitzieten bertako baserritarrei galdetu kazetariek aipatzen duten Goran Bjorkdahl iritsi arte.

The Guardianek 2011n izen abizenez aipatu zituen hegazkina tirokaturik eta sutan erortzen ikusi zuten laborari ikazkinak: Dickson Mbewe, Custon Chipoya, Safeli Mulenga, John Ngongo...  50 urtez ez zien inork ezer galdetu. Kongok lurpean  mineral gehiegi zeukan gorderik. Hala dauka oraindik.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Nazio Batuen Erakundea  |  Kongo

Nazio Batuen Erakundea kanaletik interesatuko zaizu...
2018-06-20 | ARGIA
Israel kritikatzen duelako, Estatu Batuak atera egin dira NBEren Giza Eskubideen Batzordetik

AEBak Nazio Batuen Erakundeko (NBE) Giza Eskubideen Batzordetik atera dira. Astearte honetan eman du erabakiaren berri Nikki Haleyk, AEBen Nazio Batuetatako enbaxadoreak.


Helen Clark
"Hiru indar boteretsu ditugu munduan, AEBak, Errusia eta Txina, eta euren esku dago dena"

Zeelanda Berriko lehen ministro ohia eta Nazio Batuen Erakundeko Garapen Programako idazkari ohia da Helen Clark (Hamilton, Zeelanda Berria, 1950). Munduko emakume liderrik eraginkorrenetakoa, ustelkeriaren aurka egin duen lana nabarmendu izan dute. Hitzaldiak ematen ditu han-hemen, jasangarritasunaz eta emakumeak botere postuetan izatearen garrantziaz.


2018-04-29 | Karmelo Landa
Estatuaren teoria eta praktika Espainiako Erresuman

Espainiako Erresumari kontu eskatzen zaio Nazio Batuen Erakundetik, ea Giza Eskubideekiko nazioarteko konpromisoak eta itunak modu egokian betetzen ari den jakiteko. Gai hau izan dugu aztergai joan den astean Sarrikon, EHUko master interesgarri batean. Master horretan azaldu beharrekoa prestatzean, aukera izan dut trantsizio prozesuaren berrikuspen pertsonala osatzeko, eta hona hemen ondorio batzuk.

Indarrean dagoen Estatu hori, Espainiako Erresuma deitua, aurreko gorputz mardularen neurrira... [+]


2018-04-11 | ARGIA
Errusiak dio Siriaren kontrako misilak geldiaraziko dituela

Errusiako armadak Siriaren kontra jaurtitako misilak suntsituko dituela iragarri du Moskuk Libanon duen ordezkari Alexander Zasipkinek.


2018-03-14 | Lander Arbelaitz
Afrin hiri kurduko ur hornidura moztu du Turkiak, NBEk salatu duenez

Siriaren menpeko Kurdistanen dagoen Afrin hirian ur hornidura moztuta daramate astebete baino gehiago, Nazio Batuen Erakundeko afera humanitarioetako bulegoak asteazkenean jakinarazi duenez.


Nekane Txapartegiren tortura salaketaren inguruko informazioa eskatu du NBEk

NBEren Torturaren Aurkako Batzordeak (CAT) egindako gomendioak betetzeko Espainiako Estatuak hartutako neurrien inguruko informazioa jaso eta gero, batzordeak uste du neurriak ez direla inplementatu eta informazio osagarria eskatu dio, tartean, Txapartegiren tortura salaketaren ingurukoa. 


2017-12-19 | Axier Lopez
Trump vs adostasun globala

Abenduaren 6an Amerikako Estatu Batuetako gobernuak, unilateralki, legitimatu zuen hiri bat bortxaz okupatu eta anexionatzea, Jerusalem Israelgo hiriburu izendatuz eta enbaxada hara mugitzeko asmoa erakutsitz. Israelek ‘hiri santua’ gerran okupatu (1948) eta beretu (1967) zuenetik, lehen mailako lehen aitortza ofiziala da.


2017-10-31 | Unai Brea
Giza eskubideak nazioarteko merkataritzaren gainetik: oztopoz betetako helburua

Urriaren 23tik 27ra Genevan egin da hirugarren lan saioa –2015 eta 2016koen ostean– transnazionalen giza eskubideekiko erantzukizuna arautzeko. Helburu hori betetze aldera, itun lotesle bat sortzeko NBEren agindua du gobernu arteko lantalde batek; ez da erronka erraza, besteak beste Europar Batasuna prozedura zango-trabatzen ari delako. Lantaldearen bileran izan zen Erika González, OMAL multinazionalen behatokiko (OMAL) ikertzailea, eta hark eman digu Genevako saioaren berri.


2017-09-19 | ARGIA
Rohingyen aurkako sarraskian duen ardura zuritu du Myanmarreko Gobernuak

Amnesty International (AI) elkarteak gogor kritikatu du Aung San Suu Kyi, Myanmarreko Estatu Kontseilariak –legez presidentea ez izan arren hark du benetako boterea herrialdean– rohingya etnia jasaten ari den erasoei buruz esandakoak. Myanmarreko armadak giza eskubideen zapalkuntzan duen erantzukizunaren aurrean ez ikusiarena egitea aurpegiratu dio AIk Aung San Suu Kyiri.


NBEko kide diren zortzi herrialdek LGTBI pertsonei heriotza zigorra aplikatzen diete

LGTBI komunitateak mundu osoan bizi duen egoerari buruzko txostena kaleratu du Gay, Lesbiana, Bisexual, Transexual eta Intersexualen Nazioarteko Erakundeak (ILGA). 72 herrialdetan homosexualitatea debekatuta dagoela eta hamabitan heriotza zigorra aplikatzen dela aditzera eman dute.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude