Azpitituluak ala bikoizketa

Hizkuntza gutxituentzat ere, azpitituluak

  • Topaguneak antolatuta eta erreportaje honen egileak gidatuta, Durangoko Azokako ekitaldien baitan Azpitituluak ala bikoizketa eztabaidari heldu zioten Luistxo Fernandez azpitituluak.com webguneko kideak, Marian Galarraga bikoiztaileak, Iñako Gurrutxaga ETB3ko koordinatzaileak eta Ane Muñoz zine-zuzendariak. Hona solasaldiak emandakoa.

Mikel Garcia Idiakez @mikelgi
2012ko abenduaren 21a
Woody Allenen
Ezker-eskuin: Ane Muñoz, Luistxo Fernandez, Iñako Gurrutxaga eta Marian Galarraga.
Helduentzat, azpitituluak

Hasieratik garbi utzi dute mahaikideek euren hautua: helduei zuzendutako lanetan eta filmetan oro har, azpidatziak erabiltzearen aldeko dira, jatorrizko bertsioak bikoizketarekin gehiago galtzen duelakoan, azpitituluekin baino. “Aktoreengan pentsatuz krimena iruditzen zait bikoiztea, antzezpenaren zati handi bat galtzen baita –dio Ane Muñozek–. Gainera, Txinako herritarrak euskaraz edo gaztelaniaz hitz egiten entzutea sinesgaitza zait”. Bikoiztuta ematekotan, bikoiztaileen lana asko zaindu beharko litzatekeela uste du, baina azpitituluak ere ondo landuta eskaini behar direla azpimarratu du: “Nik zuzendutako Basurdea laburrean, adibidez, protagonistak Hondarribiko bi arrantzale dira eta haien hizkera eta esamoldeak mantendu nahi nituen; azpidatzietan ere islatu beharra zegoen hori, ezin ziren azpititulu neutroak izan, eta horretarako ‘hemos encontrau’ eta halakoak erabili nituen. Era berean, planoak, enkoadraketak eta abar pentsatzerakoan kontuan izan nuen azpitituluak erabiliko nituela eta hori aurreikustea baliagarria da, irakurtzea egokitzen denean irudi beteegia ez jartzeko, esaterako”. Izan ere, Iñako Gurrutxagak adierazi duen moduan, azpitituluekin ere galtzen da informazio zati bat, irakurri bitartean irudian ageri diren ñabardurak gal daitezke, baina bere gabeziekin, bikoizketan baino txikiagoa da galera.

Asko galtzen dela aipatu dute, adibidez, film eleanitzen bikoizketan: pertsonaiak hainbat hizkuntzatan aritu arren, hizkuntza bakarrera itzuli ohi dute –gaztelaniaz bai behintzat–, hizkuntzen arteko jokoa ezabatuz. Azpitituluekin, aldiz, trikimailuak daude, kortxeteak, letra etzanak, koloreztatuak… aktoreak hainbat hizkuntzatan ari direla irudikatzeko.

Euskarazko bikoizketaren kalterako, helduak ez daude ohituta filmak hala ikustera, erdarara bikoiztuta ikusi dituztelako gehienbat, eta arrotz egiten zaie euskaraz entzutea, dio Marian Galarragak. Ez hori bakarrik, pelikulak ez daude gaztelaniara bezain ondo bikoiztuta, gaztelaniazko bikoizketak direlako munduko onenak. Luistxo Fernandezek ere esperantza gutxi dauka euskarazko bikoizketan eta nahiago du seme-alabak jatorrizko bertsioan hezi, “baina film eta telesailetatik harago, badago beste material pila bat bikoiztuta hobeto kontsumitzen dena: dokumentalak kasu, jatorrizko ahotsaren gainetik egiten den bikoizketa merkea erabiliz”. Edozein euskarrik ere ez du azpitituluetarako balio. “Lehengoan lagun batek esan zidan mugikorrean film korear bat ikusten aritu zela azpitituluekin –kontatu du Muñozek–, eta horri, hain pantaila txikian azpidatziak jartzeari, ez diot zentzurik ikusten”.

Marrazki bizidunak eta haurrak

Umeei eskainitako ikus-entzunezkoetan ere, ados jarri dira solaskideak: bikoizketa jotzen dute beharrezko, irakurtzen ez dakiten etxeko txikientzat. Gurrutxagak gogoratu du kate euskaldun nahiz erdaldunetan ematen dituzten marrazki bizidun berak ikusteko arazorik ez dutela haurrek, hizkuntza batean zein bestean, eta Fernandezek gehitu du adin batetik aurrera, 7-8 urterekin, hizkuntzari baino bikoizketaren kalitateari erreparatzen diotela gehiago, marrazki bizidun berak euskaraz edo erdaraz aukeratzeko garaian. Alegia, ahotsei eta bikoizketa ondo egina egoteari garrantzia emango diola haurrak, gustukoago zein duen erabakitzeko.

Baina zein adin da egokia azpitituluetara jauzi egiteko? Luistxo Fernandezek eman dizkigu arrasto batzuk. Bere esanetan, frogatuta dauka 9 urterekin hasten direla azpitituluak irakurtzeko eta jarraitzeko gaitasuna lantzen, eta 10ekin gauza direla filma azpidatziekin ikusteko. Areago, “munduko zine produkzio onenetakoak marrazki bizidunetan ikusten ditugu batzuetan, eta Pixar edo Miyazaki estudioetako pelikula asko hain dira biribilak, 4 urteko ume batek ere erraz ulertuko lituzkeela jatorrizko bertsioan entzunda, ingelesez nahiz japonieraz”.

Euskararen normalizazioaren mesedetan, zein hobetsi?

Euskara hizkuntza gutxitua dela eta erdarak inguratuta bizi garela ez dute ahaztu mahaikideek; ildo horrek eman du eztabaida luze eta mamitsuena. Euskararen egoerak eraginik ba al du eredu bataren edo bestearen alde egiteko? Galarragak nabarmendu du telebistan nahiz zinema-aretoetan erdarazko lanen bonbardaketa jasaten dugun heinean, euskara babestu behar baldin badugu beharrezkoa dela lanak gure hizkuntzara bikoiztuta ere jasotzea: “Beti diot, areto batean pelikula erdaraz eskaintzen badute, albokoan euskaraz bikoiztua behar du egon, hizkuntza batean edo bestean ikusteko aukera eman. Nahiko nuke lege bat jarriko balute, hemen eskaintzen diren film guzti-guztiak euskaraz eman daitezen. Hobe direla azpitituluak? Ados, azpidatzi dezagun euskaraz, baina orduan gaztelaniazko bertsioa ere azpititulatua izan dadila, dena eskaini dadila jatorrizko bertsioan eta hizkuntza batera eta bestera azpititulatuta, bestela desabantaila gorian dago euskara, gaztelaniara bikoiztutako filmez inguratua”.

Gurrutxagaren ustez, jendea ez da joango euskarara bikoiztutako pelikula ikustera, ondoko aretoan gaztelaniaz baldin badu, bikoizketan sekula ezingo dugulako erdarazko bertsioarekin lehiatu. Horregatik, kontrako estrategia izan daiteke gakoa, euskaraz kontsumitu nahi duen jendeari azpidatzien aukera ematea: “Bikoizketa jaio zen hiztun askoko herrialdeetarako, gu lau katu gara eta ez da aski bikoizketa industria bat sustengatzeko, zergatik ez dugu zabaltzen gauzak azpititulatuta kontsumitzeko ohitura gure gizartean? Lagun argentinar batek esan zidan kontrako joera gertatzen ari dela han: duela gutxira arte normalena zen dena azpidatzita ikustea, orain aldiz dena bikoizten ari dira eta lagunak ezin du jasan, beste era batera hezi delako. Horregatik diot ohitura kontua dela, hasieran zaila izango da, baina noizbait hasi beharko gara kultura hori aldatzen, eta jendea ohitu egingo da azkenerako”.

Gainera, hizkuntzaren normalizaziorako azpidatziak oso lagungarriak direla iritzi dio Muñozek: atzerriko hizkuntzan egina dagoen filma euskaraz ari gara irakurtzen, ez gara ari gaztelaniaz edo frantsesez pentsatzen, euskaraz baizik. Halaber, bikoizketa defendatzeko argudiatzea hizkuntza ez dagoela normalizatuta arriskutsua iruditzen zaio zine-zuzendariari. Euskara mantentzeko bide asko daude, “eta Mongoliako pelikula batean protagonistak euskaraz hitz egiten entzuteagatik ez dut euskara gehiago jakingo; aldiz, alde artistikoa sakrifikatuko dut bikoiztuz gero eta zinemazale bezala beste xehetasun batzuk galduko ditut”.

Esan bezala, ordea, ohitura da giltza eta arazo, azpitituluak hedatzeko. Ikus-entzunezko kontsumo moduak aldatzen ari da Internet, hainbatek sarean edo saretik jaitsita ikusten ditu film eta telesailak, sarri azpidatzita. “Ezin duguna pentsatu da euskara hegemonikoa izango denik kontsumitzen dugun telebista panoraman –hartu du hitza Luistxo Fernandezek–. Euskararen presentzia gero eta txikiagoa izango da gero eta kate gehiago dauden neurrian, LTDarekin ikusi dugu, eta gutxienez aukera bat izan daiteke norberak pelikulak saretik jaitsi eta euskarazko azpitituluekin ikustea. Azpitituluak.com proiektua hor dago, itzulpen lana egiten duten boluntarioei esker katalogoa egiten goaz, eta mereziko luke euskarazko azpidatziekin artxibo herrikoi bat osatzea, ahalik eta zabalena. Zentzu horretan, garrantzitsua litzateke ETBk duen azpitituluen artxibo oparoa partekatzea, pelikula askoren azpitituluak eginak dituelako jada, baina ezin dira eskuratu”. ETB3ko koordinatzaileak ere uste du ETBk lizentzia publiko eta askea izan beharko lukeela.

Azken ohar bat ere egin du Gurrutxagak: euskara bultzatzeko, atzerriko ekoizpena euskaratzea baino gehiago, bertako euskarazko produkzioa indartzea da bidea.

Faktore ekonomikoa

Askoz garestiagoa da bikoiztea, azpidaztea baino. Zein pisu du eta zein pisu izan behar luke faktore ekonomikoak ereduaren aukeraketan? Euskal Telebista Publikoa oinarri hartuta heldu dio laukoteak gaiari. ETB3ko koordinatzaileak azaldu duenez, garestia den ala ez baino gehiago, audientziari begiratzen dio telebistak, eta oraingoz bikoiztutako lanak erakartzen du ikuslea. EITB erakunde publikoa izanik, irizpide ekonomikoaz gain industria eta gizartearekiko konpromisoa ere aintzat hartu behar dituela gaineratu du, eta telebistak akordioa duela bikoizketa industriarekin, bikoizketa kuota bat mantentzeko. Galarragaren hitzetan, helduentzako edukiak azpidatzita eskainita ere, ETBk haur eta gazteentzat filmak euskaratzeko apustua egingo balu, nahikoa litzateke dauden bikoizketa etxeen industria sostengatzeko, “hainbeste ere ez daudelako”.

Lehentasun ekonomikoetan, horren guztiaren abiapuntuan dagoen “arazo konponezina” salatu du azpitituluak.com-eko kideak: “Euskarazko ikus-entzunezko kooperazio ekonomiko publiko handiena gaztelaniazko etxe handi bat finantzatzeko da. EITB erakunde erabat diglosikoa da eta ez dago alderdi politikorik euskara hutsezko ETB nahi duenik. Kataluniari begiratu beharko genioke arlo horretan, han ez baitzaie burutik ere pasatzen gaztelaniazko telebista publikoa izatea eta politika horrek urrats gehiago ekarri ditu atzetik, katalanera bikoiztutako film kopuru bat mantentzea zineman, esaterako”.

Euskarazko bikoizketa

Marian Galarraga: “ETB sortu zenean produkzio ikaragarria egin behar izan genuen, batez ere marrazki bizidunak, txurroen moduan, eta bitako bat: edo kalitatea edo produkzioa. Bikoiztaile asko ohitu zen marrazki bizidunak egiten eta gero pertsonaia errealak marrazkietako ahotsarekin bikoizten zituzten. Hori kentzea asko kostatzen da”.

Datorren ETB

Iñako Gurrutxaga: “Agintari berriek ETBn zein asmo izango duten ideia handirik ez daukagu, baina ez dut zalantzarik bikoizketaren alde egingo dutela, batez ere audientziagatik. Zineman ere ez da pelikula azpidatzirik programatzen, jendea ez doalako, eta telebistan ikusi dugu, saiakerak egin ditugunean, audientzia emaitzak ez direla onak”.

Atzerriko ereduak

Luistxo Fernandez: “Tamainaz hizkuntza handiegiak ez dituzten Europako herrialde askotan, fikzioa jatorrizkoan ikusten dute azpititulatuta. Azterketen arabera, korrelazioa dago azpidatziak erabiltzearen eta ingelesaz herritarrek duten ezagutzaren artean. Gainera, irudiari testuak egin diezaiokeen trabarekin ez daude kezkatuta; Estonian, filmek bi azpititulu lerro dituzte, errusieraz eta estonieraz”.

Euskarazko filmak kanpoan

Ane Muñoz: “Produktoren aldetik presioa egon badago, eta lehen, filma atzerrian mugitzeko baldintza bat izaten zen bikoiztea, baina orain azpidatziekin banatzera ohitzen ari dira, 80 egunean edo Urte berri on, amona! dira horren lekuko. Garrantzitsuena da pelikula ona izatea, berdin dio hizkuntzak, eta ona bada, beste edozein hizkuntzatan bezain ongi mugituko da atzerrian, azpidatzita”.

Kanal hauetan artxibatua: Euskara  |  Euskara  |  Hezkuntza  |  Hernani

Euskara kanaletik interesatuko zaizu...
2017-11-19 | Reyes Ilintxeta
"ETBko aurkezleak ezkontza batera joanen balira bezala doaz jantzita"

Ideien mundua maite du Inma Erreak eta horregatik da kazetaria, itzultzailea eta idazlea. Iruñeko Udaleko Euskara Zerbitzuko bere bulego berritik euskara aktibatzea da orain esku artean duen lan nagusia.


Urte berean bigarren topaketak egingo dituzte

Urtebeteko tarterik ere ez dute hartu bigarren topaketak egiteko. Lehenengoa 2017ko urtarrilaren 28an egin zuten eta bigarrena azaroaren 18an egingo dute.  Ez da seinale txarra. Haizea Alonso Aberasturik eta Jon Insausti Bizkarrak errepikatu egingo dute. Urtarrileko topaketetan oso ondo pasa zuten eta orain gogoz eta jakin-minez gerturatuko dira Gasteiza.


2017-11-17 | Txerra Rodriguez
Argazki finkoak

Corpus alorrean tokatzen zaigu sumendi lokartuen erupzio prozesu kolektiboak esnatzea logika permakulturala aplikatuz. Irauntzan. Ausardiaz eta harro, behinolako Maurizia Aldaiturriaga kantari protopunk haren gisara. Aupa Maurizia!


Euskararen maitaleak

Amoranteen gaindosia bizi du euskarak. Baina legerik ez, behar bezalakoa, euskarari albo hizkuntzetako balio legal eta derrigortasuna emango liokeena.


2017-11-16 | Ahotsa.info
Azaroaren 25an Arrotxapeako osasun zentroan mediku eta pediatra euskaldunak aldarrikatzeko hitzordua jarri dute

Arrotxapean mediku eta pediatra euskaldunak aldarrikatzeko kanpaina iazko apirilean jarri zuten martxan euskaldunek osasun etxean bizi duten "menpeko egoera irauli eta mediku eta pediatra euskaldunak erdiesteko".


2017-11-13 | ARGIA
Julen Kaltzada hil da, euskaltzalea eta antifrankista

Julen Kaltzada Ugalde euskaltzale ezaguna hil da gaur goizean. Busturian 1935ean jaioa, apaiz sartu eta mugimendu antifrankistan hasieratik konprometitua, Franco hil ostean euskal kulturgintzako zein politikako hainbat alorretan nabarmendu zen. 1970ko hamarkada bukaeran Zeruko Argiako asteroko kolaboratzaile, parte hartu zuen AEKren sorrera eta hasierako urte luzeeetan, eta baita Egin egunkariaren eta beranduago Euskaldunon Egunkariaren sorreretan ere.


"Carabancheleko kartzelan onartu genuen guk euskara batua"

Iragan mendeko 60ko hamarkadaren bihotzean euskarak Gasteizen egin zuen bidearen lekuko eta lagun izan zen. Kultur borroka beti bezain politikoa zen, eta horrela heldu zitzaizkion guardia zibilak beti bezain guardia zibil, eta sartu zuten zulora Euskal Herritik aparte.


"Euskara Nafarroako historian funtsezkoa izan da, eta bada"

Peio Monteano Sorbet historialari eta soziologo nafarrak ibilbide luzea du euskararen ikerketan. Oraingoan, frogatu du Aintzinarotik heldu zaizkigun dokumentuak gaztelaniazkoak izan arren, Nafarroan hitz egiten zen hizkuntza euskara zela. Dokumentu horiek izozmendiaren punta baino ez zirela, alegia. Navarrorum erakusketa antolatu du: balio handiko 36 pieza ikusgai jarri ditu, Nafarroako Artxiboan. “Kalte ordainketaren erakusketa” dela adierazi du.


2017-11-10 | Hala Bedi
Araban, euskararen biziberritzean gako izan diren 16 geltoki

Araban euskararen biziberritzeak egin dituen pausoen inguruan berbaldi bat enkargatu zioten Vigoko unibertsitatekoek Txerra Rodriguez soziolinguistari, gero, Santiagoko unibertsitatean ere gauza bera errepikatzeko. Azkenean, galdera horri zuzenean erantzuna eman beharrean, 16 geltokiko bidaia proposatu du Araban barrena ARGIAko blogean.


Euskara, Mariren hizkuntza
MULTIMEDIA - erreportajea

Jose Angel Aramendi orozkoarra, Aneguria rap abeslari bilbotarra eta Luca Ricci italiarrari eginiko elkarrizketekin osatu dute lana. Wakaya proiektuarentzako grabatu dute bideoa, hizkuntzen desagertzearen problematika jendarteratzeko helburuarekin.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude