Ongota

Oilasko zaintzaileen hizkuntza galzorian

  • Ongota hizkuntza hiltzear dago. Noiz gertatuko den inork ez daki, baina ez dira urte asko pasako. Zazpi pertsonek baino ez diote eusten hizkuntzari. Etiopia hegoaldean bizi dira, Behe Omo bailaran. Weyto ibaiaren mendebaldeko arboladi batean dute euren herria.
     

Iñaki Guridi
2011ko ekainaren 12a
Ongota gizonek emakumeek baino errazago bereganatu dute tsamay jendearen bizimodua eta emakumeek baino kontzientzia gutxiago dute galtzen ari diren kultura eta hizkuntzaz.
Ongota gizonek emakumeek baino errazago bereganatu dute tsamay jendearen bizimodua eta emakumeek baino kontzientzia gutxiago dute galtzen ari diren kultura eta hizkuntzaz.Iñaki Guridi

Ganame Wado da, ziurrenik, ongota hitz egiten dutenen artean gazteena. Bere aurpegiko zimurrei begiratuta, berrogeita hamar urte dituela esan liteke. Itxura fisikoaren arabera asmatu behar da hemen adina, tribu honetan ez baitute egutegirik jarraitzen eta inork ez baitaki bakoitza zein urtetan jaio zen eta, ondorioz, zenbat urte dituen.

Wadok gogoan du bera umea zenean inguruko denek zein hizkuntza egiten zuten. “Nire gurasoek, eta haien anai-arrebek, denek hitz egiten zuten ongota. Gaur egun umeei galdetzen diezu zerbait hizkuntza honetan eta ez dakite erantzuten. Agian batzuek zerbait ulertzen dute, baina erantzuteko adina ez”.

Albotik beste gizonezko batek hartu du hitza. “Zaila da ongota hizkuntza, eta umeek horregatik ez dute ikasi. Tsamay hizkuntza errazagoa da, eta horri heldu diote”. Geda Kaula da, adinean aurrera doan beste gizonezko bat. Bizilagunen hizkuntza nagusitu da herrian, tsamay hizkuntza.

Afrikako euskara

Sailkatu gabeko hizkuntza da ongota. Inork ez daki nondik datorren, zein beste hizkuntzari egon daitekeen lotuta. Horrexegatik, Graziano Sava hizkuntzalari siziliarrak euskararekin konparatzen du. “Nire tesi zuzendariari proposatu nionean hizkuntza hau ikertzea, izenburu hori erabili nuen: Ongota, Afrikako euskara. Izenburua ikusi zuenean segituan onartu zidan ikerketa gaia”.

Hizkuntzalari batzuek diote nilo-saharar familiakoa dela ongota. Beste batzuek, aldiz, afro-asiarra dela. Aklilu Yilma, Addis Abebako Unibertsitateko hizkuntzalariaren ustez, tokian bertan sorturiko hizkuntza da, batetik eta bestetik etorritako hiztunen ekarpenak bilduz. “Ongotek eurek diote hainbat tokitako jendea ezarri zela Weyto ibaiaren puntu honetan. Maale, Banna eta Borona bezalako tokietatik etorri ziren. Ezin zuten, ordea, elkar ulertu, eta denen artean sortu zuten ongota”. Toki eta klan izenak kontuan hartuta, teoria honi ematen dio Yilmak sinesgarritasuna, “euren jatorri bezala aipatzen dituzten inguru horietako izen ugari erabiltzen baitituzte”.

Morfologian ere hizkuntza berezia da. Graziano Savak dioenez, “inguruko hizkuntza guztiek oso morfologia aberatsa dute, genero, plural eta bestelakoak adierazteko atzizki ugarirekin. Ongota, aldiz, zentzu horretan oso forma soilekoa da”.

Galbidearen zergatia

Ongoten herrian sarri galdetu arren zergatik utzi dioten euren hizkuntza erabiltzeari, erantzun sendorik ezin da aurkitu. Geda Kaulak arestian esandakoa errepikatu du: “Oso zaila da gure hizkuntza, gogorra da ikasteko. Tsamay hizkuntza errazagoa da”. Umetatik hartzen den ama hizkuntza zailik ez dago, ordea.

Ongota komunitatearen baldintza sozio-ekonomikoarekin zerikusi gehiago izan dezake galerak. Aklilu Yilmak dioenez, “gutxietsitako komunitatea izan da. Ez dute ganadurik, nekazariak dira soilik, eta Etiopia hegoaldean ganadurik ez duena, ez da inor”.

Ongoten herrixkan, banbu egurrez eta belar lehorrez egindako etxolen inguruan, oilasko bakan batzuk ageri dira, soilik. “Ingurukoek oilasko-zaintzaile deitzen diete, erdeinuz”, dio Yilmak.

“Gu nekazariak gara” dio Geda Saulak. “Artoa eta sorgoa (basartoa) lantzen ditugu soroan. Basoan berriz, erleak ditugu eta eztia ateratzen dugu haietatik. Inoiz ez dugu animaliarik izan”.

Belaunaldi berrien begietara hobea da bizilagunen bizimodua. Sozialki aurreratuagotzat dituzte tsamay etniakoak, eta ondorioz haien hizkuntza ere bai. Savaren arabera, “gazteek diote ongota hizkuntza ez dela erabilgarria, zaila dela eta gainera arkaikoa. Ongota direla ere ukatu egiten dute askotan, eta tsamay direla esaten dute”.

Weyto herriko azokara joaten dira ongotak larunbatetan. Beraien herrixkatik dozena bat kilometrora dago. Euren uztak salgai jartzen dituzte eta behar dituzten beste produktu batzuk erosi. Zuhaitz handi baten itzalean eseri, eta arto fermentatuz egindako alkoholdun edaria, gola, lagunartean edanez ematen dute eguna.

Azokako kokapenean agerikoa da ongoten posizio soziala. Zabalgunerik handiena tsamay jendeak hartzen du, eta ongota dena zoko batean esertzen da. Besteekin ere izaten dute harremana, baina esertzeko dagokien tokia dagokie.

Maale Godak, hizkuntzalarien arabera ongota garbi eta ederra egiten duen emakumeak, azokan bertan aitortu digu pena sentitzen duela bere hizkuntza galtzera doalako. “Nahiago nuke umeek hizkuntzari eutsiko baliote, baina inork ez du egiten”.

Alboan eserita du Erre Sagane, adineko emakumea hau ere, eta galderarekin haserretu ere egin da apur bat. “Zer egingo dugu ba guk? Inork ez badu hitz egiten jarraitzen, ez da gure errua”.

Graziano Savak nabaritu du emakumeek galeraren kontzientzia garatuago dutela. “Gizonek beti errazagoa dute ohitura sozial berrietara egokitzea eta kasu honetan, tsamayen erako bizimodura errazago egin dira. Emakumeek, ordea, aldaketa sozialerako aukera gutxiago dute, eta eurenari eusten diote. Eurena galtzen ari dela ikusten dute orain, euren hizkuntza, euren identitatea…”.

Biziberritzea posible?

Hizkuntzari eusteko ez da, orain arte behintzat, aparteko saiakerarik egin. Administrazioak, bere hizkuntza erregistroetan, ongota denik ere ez du aitortzen. Hala ere gobernuei ez die errurik egozten Aklilu Yilmak. “Hizkuntza galtzear denean, erabiltzeari uzten zaionean, nork du errua? Gobernuak? Hizkuntzalariek? Ez. Ardura hizkuntza hori erabiltzeari utzi dion komunitatearena da”.

Argi dago, ordea, komunitatea testuinguruak baldintzatzen duela eta hizkuntzaren transmisioa bermatzen duten elementuak, tartean hezkuntza sistema, administrazioak finkatzen duela.

Ongotak bizi diren herrixkan badago ikastetxe txiki bat. Egunean bi orduko eskolak ematen dizkie maisuak hogei bat umeri. Amharera eta tsamay hizkuntzak erabiltzen dira.

Graziano Savaren arabera, Etiopiako egoera ez da okerrena hizkuntza gutxituentzat. “Etiopian ez dago hizkuntza ofizialik. Hizkuntza administratiboa amharera da, baina gainerako hizkuntza guztiak maila berean daude. Gobernuak bideratzen du dirua hainbat hizkuntzatan testuliburuak egiteko, baina ez da erraza dauden baliabideak ongi erabiltzea. Herrialdearen hegoaldean soilik 44 talde etniko daude, beste hainbeste hizkuntza erabiltzen dituztenak. Orain arte sekula idatzi ere egin ez diren hizkuntza horietan materiala prestatzea eta hezkuntza eskaintzea ez da erraza”.

Ongota hiztun apurrek, ordea, badute euren eskolan hizkuntza biziberrituko den esperantza. “Tsegaye liburua prestatzen ari da, eta haiek egindakoan hasiko gara eskolan umeei berriz ere ongota irakasten”, dio Geda Kaulak.

Tsegaye, Graziano Sava da. Bertakoek hala deitzen diote. Galtzear den hizkuntza dokumentatzeaz gain, gramatika liburua prestatzen ari da eta baita ongota-tsamay-amharera hiztegia ere. “Ziurrenik saihestezina izango da orain hizkuntza hiltzea. Baina benetan jabetzen badira zer galdu duten, eta ondorengo belaunaldiei erakutsi nahi badiete, izan dezatela gutxienez ikasten hasteko materiala eta aukera”.

Edozein hizkuntza galtzen denean, bizitzeko era bat eta ingurua deskribatzeko modu bat galtzen dira. Ordezkaezina da galera. Savak uste du, ordea, galtzen dena isolatutako hizkuntza denean, galera handiagoa dela. “Ongota edo euskara hizkuntzak galtzea, beste edozein hizkuntza galtzea baino tamalgarriagoa da. Bakarrak direlako, euren modukorik ez delako geratuko”.

Galera etengabe eta hedatua

Ongota hizkuntza ez da, zoritxarrez, Etiopian galbidean dagoen bakarra. Ongotak bizi diren herrixkatik 40 bat kilometrora, arbore etniako gizon-emakumeak bizi dira. Ahuntz larruz egindako gonaz eta lepoko koloretsuz, dotore janzten dira. Komunitatea berez handia izan arren, soilik 4.000 dira arbore hizkuntza egunerokoan erabiltzen dutenak. Etiopia hegoaldean nagusi den oromo hizkuntzaren borana dialektoan mintzatzen dira gehienak.

Cabu hizkuntza ere arriskuan dago. Etiopia mendebaldeko eta ekialdeko bi barrutitan erabiltzen dute mila hiztun inguruk. Baso eta oihanetan bizi dira, oso oinarrizko nekazaritza eta abeltzaintza ogibide dituztela. Orain arte bizi izan diren eremuetan, ordea, kafe eta te soroak jartzen hasi dira hainbat korporazio handi. Kibebe Tsehay hizkuntzalari etiopiarra ari da hizkuntza hori ikertzen, eta berak dioenez, kafe produkzio honek kalte handia egin dio hizkuntzari: “Kafe eta te soro horiek jarri dituztelako, cabu komunitateko herri asko tokiz aldatu dituzte, eta beste hizkuntza batzuk nagusi diren herrietan sakabanatu. Hori kolpe gogorra izan da berez ahul zegoen hizkuntzarentzat”. Inguruko gobernuek ez omen dute inolako erreparo eta konturik izan bizileku aldaketa horiek egiterakoan. Arriskua handia den arren, Tsehayk ikusten du itxaropen izpi bat: “Oraindik badaude haurrak cabu hizkuntza lehen hizkuntza bezala jasotzen dutenak”.

Ezin dute gauza bera esan nayi komunitateko hiztunek. Haur bakar bat ere ez da hizkuntza ikasten ari. Komunitateko gizonek hartutako ezkontza joera berriak dira horren erantzule. Aklilu Yilmak azaldutakoaren arabera, “nayi gizonezkoak kafa etniako emakumeekin hasi dira ezkontzen. Ama arduratzen da beti umearen heziketaz eta amak kafa hitz egiten duenez haurrari ez zaio nayi hizkuntza iristen”. Oraindik 2.500 hiztun geratzen direla dio Yilmak, “baina gakoa umeek ikastea da. Hizkuntza umeengana ez bada iristen, jai dago”.

Kuwegu, argoba, anfilo… Hiztun oso gutxi dituzte hizkuntzok eta arriskuan dauden hizkuntzen zerrenda luzea da. Unescok iazko udazkenean argitaratutako hizkuntzen atlasaren arabera Etiopian erabiltzen diren 83 hizkuntzetatik 24 daude galtzeko arriskuan. Azken mende erdian hiru hizkuntza galdu dira Afrika ekialdeko herrialde honetan.
 


Azkenak
2017-11-22 | Miren Osa Galdona
Bi urteko kartzela zigorra eskatzen diote youtuber bati GRAPOko kide ohiak elkarrizketatzeagatik

Bi urteko espetxealdia eta 2.000 euroko isuna eskatzen ditu Fiskaltzak Alex Garcia 23 urteko youtuberrarentzat.  Pasa den uztailean deklaratu zuen Auzitegi Nazionalean, terrorismoa goraipatzeaz akusatuta.


2017-11-22 | Zebrabidea
"Ekonomia eraldatzailearen inguruko sentsibilizazio gero eta gehiago dago"

Koop57ko kide den Liher Gonzalez asteburuan Errenterian egindako Merkatu Sozialaren inguruan aritu zaigu.


AHT eraikitzeko diruaren %30 Espainiako hiru multinazionalek bereganatu dute

Euskal Y delakoaren esleipenetan Isolux-Corsan, Acciona eta ACS konpainia espainiarrak dira gehien jaso dutenak. Euskal jatorriko enpresak atzealdeko bagoietan geratu dira.


2017-11-22 | ARGIA
Auzitegi Gorenaren esku utzi du Lamelak Generalitateko kideen kontrako auzia

Urriaren 27an independentzia aldarrikatu zuen Kataluniako Parlamentuak. Egun berean, Espainiako Konstituzioaren 155. artikulua aplikatu zieten, autonomia Madrildik gidatzeko asmoz. Egoera politiko nahasia etengabe aldatzen doan honetan, minutuz minutuko jarraipena egiten ari gara.


2017-11-22 | Guaixe .eus
Altsasuko auzia apirilean epaituko da

Zigor Kodeko terrorismo delituei buruzko 573 artikuluan oinarrituta auzipetu dituzte altsasuarrak. Haietako hiru espetxean daude eta epaiketa aurretik askatzen ez badituzte behin behineko 17 hilabeteko espetxealdia egina iritsiko dira


2017-11-21 | Unai Brea
Euskararen normalizazioan aurrerapausoak egiteko 13 neurri proposatu ditu EHEk

Azaroaren 24an 35 urte beteko dira Eusko Legebiltzarrak EAEko Euskararen Legea onartu zuela. Urteurrenaren atarian, euskaldunen hizkuntz eskubideak errespetatzeko eta hizkuntz normalizazioa lortzeko bidean bete beharreko gutxieneko hamahiru puntu jarri ditu mahai gainean Euskal Herrian Euskaraz taldeak, beren ustez Eusko Legebiltzarrean lanean ari den autogobernurako ponentziak jaso beharko lituzkeenak.


2017-11-21 | Unai Brea
Usurbilek Añarbeko ura baino ez du erabiliko gastroenteritisaren jatorria guztiz argitu bitartean

Usurbilgo alkate Xabier Arregik eta Añarbeko Urak partzuergoko kudeatzaile Joxean Ercillak azalpenak eman dituzte joan den astean herrian izandako gastroenteritis piztualdiaz. Arregik adierazi duenez, momentuz Añarbeko uraz baizik ez dira hornituko usurbildarrak, udalaren ur baliabideak biltzen dituen Erroizpeko biltegian kutsadura zerk eragin zuen argitu arte, nahiz eta une honetan garbi dagoen hango ura ere.


2017-11-21 | dantzan.eus
Dantza eta bideoa uztartuko ditu Zinetika jaialdiak Iruñean eta Donostian

Zinetika jaialdiaren II. edizioak dantzari buruzko bideo-sorkuntzak emango ditu azaroaren 22tik 25era. Jaialdiaren helburua mugimenduaren bitartez adierazten den zinemaren erakusleiho izatea da, eta ikus-entzunezko medioen bitartez, dantzaren aniztasuna eta koreografia-sormen bereziak helaraziko dizkie ikusleei. Azaroaren 22an eta 23an Iruñeko Kondestable jauregian egingo da jaialdia, eta azaroaren 24an eta 25ean Donostiako Tabakaleran. 


2017-11-21 | Uriola.eus
Deustualdean, ostegunetik aurrera, '11 Egun Euskaraz'

Azaroaren 23tik abenduaren 3ra gauzatzekoa den 11 Egun Euskaraz ekimenean dagoeneko 707 pertsonak eman dute izena. Deustualdean euskararen erabilera sustatzea xede duen proiektua abian da eta jendearen partaidetza ezinbestekoa izango da.


Lehen egunetik kultur betekada Durangoko Azokan: 200 ekitaldi bost egunean

200 kultur ekitaldi baino gehiago antolatu dituzte aurtengo Durangoko Azokaren bost egunetarako: liburu eta diskoez gain, zinema, antzerkia eta bideo-jokoak ere present izango dira 52. edizio honetan.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude