Ongota

Oilasko zaintzaileen hizkuntza galzorian

  • Ongota hizkuntza hiltzear dago. Noiz gertatuko den inork ez daki, baina ez dira urte asko pasako. Zazpi pertsonek baino ez diote eusten hizkuntzari. Etiopia hegoaldean bizi dira, Behe Omo bailaran. Weyto ibaiaren mendebaldeko arboladi batean dute euren herria.
     

I˝aki Guridi
2011ko ekainak 12
Ongota gizonek emakumeek baino errazago bereganatu dute tsamay jendearen bizimodua eta emakumeek baino kontzientzia gutxiago dute galtzen ari diren kultura eta hizkuntzaz.
Ongota gizonek emakumeek baino errazago bereganatu dute tsamay jendearen bizimodua eta emakumeek baino kontzientzia gutxiago dute galtzen ari diren kultura eta hizkuntzaz.I├▒aki Guridi

Ganame Wado da, ziurrenik, ongota hitz egiten dutenen artean gazteena. Bere aurpegiko zimurrei begiratuta, berrogeita hamar urte dituela esan liteke. Itxura fisikoaren arabera asmatu behar da hemen adina, tribu honetan ez baitute egutegirik jarraitzen eta inork ez baitaki bakoitza zein urtetan jaio zen eta, ondorioz, zenbat urte dituen.

Wadok gogoan du bera umea zenean inguruko denek zein hizkuntza egiten zuten. “Nire gurasoek, eta haien anai-arrebek, denek hitz egiten zuten ongota. Gaur egun umeei galdetzen diezu zerbait hizkuntza honetan eta ez dakite erantzuten. Agian batzuek zerbait ulertzen dute, baina erantzuteko adina ez”.

Albotik beste gizonezko batek hartu du hitza. “Zaila da ongota hizkuntza, eta umeek horregatik ez dute ikasi. Tsamay hizkuntza errazagoa da, eta horri heldu diote”. Geda Kaula da, adinean aurrera doan beste gizonezko bat. Bizilagunen hizkuntza nagusitu da herrian, tsamay hizkuntza.

Afrikako euskara

Sailkatu gabeko hizkuntza da ongota. Inork ez daki nondik datorren, zein beste hizkuntzari egon daitekeen lotuta. Horrexegatik, Graziano Sava hizkuntzalari siziliarrak euskararekin konparatzen du. “Nire tesi zuzendariari proposatu nionean hizkuntza hau ikertzea, izenburu hori erabili nuen: Ongota, Afrikako euskara. Izenburua ikusi zuenean segituan onartu zidan ikerketa gaia”.

Hizkuntzalari batzuek diote nilo-saharar familiakoa dela ongota. Beste batzuek, aldiz, afro-asiarra dela. Aklilu Yilma, Addis Abebako Unibertsitateko hizkuntzalariaren ustez, tokian bertan sorturiko hizkuntza da, batetik eta bestetik etorritako hiztunen ekarpenak bilduz. “Ongotek eurek diote hainbat tokitako jendea ezarri zela Weyto ibaiaren puntu honetan. Maale, Banna eta Borona bezalako tokietatik etorri ziren. Ezin zuten, ordea, elkar ulertu, eta denen artean sortu zuten ongota”. Toki eta klan izenak kontuan hartuta, teoria honi ematen dio Yilmak sinesgarritasuna, “euren jatorri bezala aipatzen dituzten inguru horietako izen ugari erabiltzen baitituzte”.

Morfologian ere hizkuntza berezia da. Graziano Savak dioenez, “inguruko hizkuntza guztiek oso morfologia aberatsa dute, genero, plural eta bestelakoak adierazteko atzizki ugarirekin. Ongota, aldiz, zentzu horretan oso forma soilekoa da”.

Galbidearen zergatia

Ongoten herrian sarri galdetu arren zergatik utzi dioten euren hizkuntza erabiltzeari, erantzun sendorik ezin da aurkitu. Geda Kaulak arestian esandakoa errepikatu du: “Oso zaila da gure hizkuntza, gogorra da ikasteko. Tsamay hizkuntza errazagoa da”. Umetatik hartzen den ama hizkuntza zailik ez dago, ordea.

Ongota komunitatearen baldintza sozio-ekonomikoarekin zerikusi gehiago izan dezake galerak. Aklilu Yilmak dioenez, “gutxietsitako komunitatea izan da. Ez dute ganadurik, nekazariak dira soilik, eta Etiopia hegoaldean ganadurik ez duena, ez da inor”.

Ongoten herrixkan, banbu egurrez eta belar lehorrez egindako etxolen inguruan, oilasko bakan batzuk ageri dira, soilik. “Ingurukoek oilasko-zaintzaile deitzen diete, erdeinuz”, dio Yilmak.

“Gu nekazariak gara” dio Geda Saulak. “Artoa eta sorgoa (basartoa) lantzen ditugu soroan. Basoan berriz, erleak ditugu eta eztia ateratzen dugu haietatik. Inoiz ez dugu animaliarik izan”.

Belaunaldi berrien begietara hobea da bizilagunen bizimodua. Sozialki aurreratuagotzat dituzte tsamay etniakoak, eta ondorioz haien hizkuntza ere bai. Savaren arabera, “gazteek diote ongota hizkuntza ez dela erabilgarria, zaila dela eta gainera arkaikoa. Ongota direla ere ukatu egiten dute askotan, eta tsamay direla esaten dute”.

Weyto herriko azokara joaten dira ongotak larunbatetan. Beraien herrixkatik dozena bat kilometrora dago. Euren uztak salgai jartzen dituzte eta behar dituzten beste produktu batzuk erosi. Zuhaitz handi baten itzalean eseri, eta arto fermentatuz egindako alkoholdun edaria, gola, lagunartean edanez ematen dute eguna.

Azokako kokapenean agerikoa da ongoten posizio soziala. Zabalgunerik handiena tsamay jendeak hartzen du, eta ongota dena zoko batean esertzen da. Besteekin ere izaten dute harremana, baina esertzeko dagokien tokia dagokie.

Maale Godak, hizkuntzalarien arabera ongota garbi eta ederra egiten duen emakumeak, azokan bertan aitortu digu pena sentitzen duela bere hizkuntza galtzera doalako. “Nahiago nuke umeek hizkuntzari eutsiko baliote, baina inork ez du egiten”.

Alboan eserita du Erre Sagane, adineko emakumea hau ere, eta galderarekin haserretu ere egin da apur bat. “Zer egingo dugu ba guk? Inork ez badu hitz egiten jarraitzen, ez da gure errua”.

Graziano Savak nabaritu du emakumeek galeraren kontzientzia garatuago dutela. “Gizonek beti errazagoa dute ohitura sozial berrietara egokitzea eta kasu honetan, tsamayen erako bizimodura errazago egin dira. Emakumeek, ordea, aldaketa sozialerako aukera gutxiago dute, eta eurenari eusten diote. Eurena galtzen ari dela ikusten dute orain, euren hizkuntza, euren identitatea…”.

Biziberritzea posible?

Hizkuntzari eusteko ez da, orain arte behintzat, aparteko saiakerarik egin. Administrazioak, bere hizkuntza erregistroetan, ongota denik ere ez du aitortzen. Hala ere gobernuei ez die errurik egozten Aklilu Yilmak. “Hizkuntza galtzear denean, erabiltzeari uzten zaionean, nork du errua? Gobernuak? Hizkuntzalariek? Ez. Ardura hizkuntza hori erabiltzeari utzi dion komunitatearena da”.

Argi dago, ordea, komunitatea testuinguruak baldintzatzen duela eta hizkuntzaren transmisioa bermatzen duten elementuak, tartean hezkuntza sistema, administrazioak finkatzen duela.

Ongotak bizi diren herrixkan badago ikastetxe txiki bat. Egunean bi orduko eskolak ematen dizkie maisuak hogei bat umeri. Amharera eta tsamay hizkuntzak erabiltzen dira.

Graziano Savaren arabera, Etiopiako egoera ez da okerrena hizkuntza gutxituentzat. “Etiopian ez dago hizkuntza ofizialik. Hizkuntza administratiboa amharera da, baina gainerako hizkuntza guztiak maila berean daude. Gobernuak bideratzen du dirua hainbat hizkuntzatan testuliburuak egiteko, baina ez da erraza dauden baliabideak ongi erabiltzea. Herrialdearen hegoaldean soilik 44 talde etniko daude, beste hainbeste hizkuntza erabiltzen dituztenak. Orain arte sekula idatzi ere egin ez diren hizkuntza horietan materiala prestatzea eta hezkuntza eskaintzea ez da erraza”.

Ongota hiztun apurrek, ordea, badute euren eskolan hizkuntza biziberrituko den esperantza. “Tsegaye liburua prestatzen ari da, eta haiek egindakoan hasiko gara eskolan umeei berriz ere ongota irakasten”, dio Geda Kaulak.

Tsegaye, Graziano Sava da. Bertakoek hala deitzen diote. Galtzear den hizkuntza dokumentatzeaz gain, gramatika liburua prestatzen ari da eta baita ongota-tsamay-amharera hiztegia ere. “Ziurrenik saihestezina izango da orain hizkuntza hiltzea. Baina benetan jabetzen badira zer galdu duten, eta ondorengo belaunaldiei erakutsi nahi badiete, izan dezatela gutxienez ikasten hasteko materiala eta aukera”.

Edozein hizkuntza galtzen denean, bizitzeko era bat eta ingurua deskribatzeko modu bat galtzen dira. Ordezkaezina da galera. Savak uste du, ordea, galtzen dena isolatutako hizkuntza denean, galera handiagoa dela. “Ongota edo euskara hizkuntzak galtzea, beste edozein hizkuntza galtzea baino tamalgarriagoa da. Bakarrak direlako, euren modukorik ez delako geratuko”.

Galera etengabe eta hedatua

Ongota hizkuntza ez da, zoritxarrez, Etiopian galbidean dagoen bakarra. Ongotak bizi diren herrixkatik 40 bat kilometrora, arbore etniako gizon-emakumeak bizi dira. Ahuntz larruz egindako gonaz eta lepoko koloretsuz, dotore janzten dira. Komunitatea berez handia izan arren, soilik 4.000 dira arbore hizkuntza egunerokoan erabiltzen dutenak. Etiopia hegoaldean nagusi den oromo hizkuntzaren borana dialektoan mintzatzen dira gehienak.

Cabu hizkuntza ere arriskuan dago. Etiopia mendebaldeko eta ekialdeko bi barrutitan erabiltzen dute mila hiztun inguruk. Baso eta oihanetan bizi dira, oso oinarrizko nekazaritza eta abeltzaintza ogibide dituztela. Orain arte bizi izan diren eremuetan, ordea, kafe eta te soroak jartzen hasi dira hainbat korporazio handi. Kibebe Tsehay hizkuntzalari etiopiarra ari da hizkuntza hori ikertzen, eta berak dioenez, kafe produkzio honek kalte handia egin dio hizkuntzari: “Kafe eta te soro horiek jarri dituztelako, cabu komunitateko herri asko tokiz aldatu dituzte, eta beste hizkuntza batzuk nagusi diren herrietan sakabanatu. Hori kolpe gogorra izan da berez ahul zegoen hizkuntzarentzat”. Inguruko gobernuek ez omen dute inolako erreparo eta konturik izan bizileku aldaketa horiek egiterakoan. Arriskua handia den arren, Tsehayk ikusten du itxaropen izpi bat: “Oraindik badaude haurrak cabu hizkuntza lehen hizkuntza bezala jasotzen dutenak”.

Ezin dute gauza bera esan nayi komunitateko hiztunek. Haur bakar bat ere ez da hizkuntza ikasten ari. Komunitateko gizonek hartutako ezkontza joera berriak dira horren erantzule. Aklilu Yilmak azaldutakoaren arabera, “nayi gizonezkoak kafa etniako emakumeekin hasi dira ezkontzen. Ama arduratzen da beti umearen heziketaz eta amak kafa hitz egiten duenez haurrari ez zaio nayi hizkuntza iristen”. Oraindik 2.500 hiztun geratzen direla dio Yilmak, “baina gakoa umeek ikastea da. Hizkuntza umeengana ez bada iristen, jai dago”.

Kuwegu, argoba, anfilo… Hiztun oso gutxi dituzte hizkuntzok eta arriskuan dauden hizkuntzen zerrenda luzea da. Unescok iazko udazkenean argitaratutako hizkuntzen atlasaren arabera Etiopian erabiltzen diren 83 hizkuntzetatik 24 daude galtzeko arriskuan. Azken mende erdian hiru hizkuntza galdu dira Afrika ekialdeko herrialde honetan.
 


Azkenak
Aztarna erromatarrak Okinawan

Okinawa uhartean (Japonia), zehazki Urumako Katsuren gazteluaren arrastoetan egindako indusketa lanetan, K.o. III. eta IV. mendeko kobrezko lau txanpon erromatar aurkitu dituzte.


2017-06-25
Hamar urte

“Hamar urte egin ditut AGIFUGIn (Gipuzkoaren Etorkizunerako Ijito Elkartea), orain ere han nabil diputaziorako lanean. Hainbat gauza egin dugu: Gerra Zibilari buruzko dokumental bat, haurrei ijitoen historia erakusteko komikia... Egunero-egunero hamar urtez ijitoekin egon ez banintz, ezinezkoa zitekeen liburua egitea, ez bainuke informazioa filtratzeko tresnarik izango”.


Hondarribia-The Village Outlet Shopping, EAJk aurrera atera nahi duen astakeria urbanistikoa

40.000 metro koadro, 100 saltoki, 1.000 autorentzako aparkalekua eta urtean 5 milioi bisitari aurreikusten ditu Zaldunbordan (Hondarribia eta Irun artean) egin nahi duten megaproiektu burugabeak.


2017-06-25 | Xalba Ramirez
"Asko gara eszenatokira igo nahi dugun neskak, ateratzeko zain gaudenak"

Euskal musika eszenaz eta genero harremanekin duen loturaz aritu dira topatu eta Klitto atariak  Izaro Andres Zelaieta (Izaro), Ane Bastida Saiz (Hesian, Lauroba…) Onintza Rojas Olazabal (Koban), eta Olatz Salvador Zaldua (Skakeitan, Olatz Salvador) musikariekin.


Natura nola bizi eremu urbanoko ikastetxeetan

Ados, baso eskolak eta naturaz inguratutako ikastetxeak abagune paregabea dira pedagogia berdearen onurez gozatzeko, baina Euskal Herrian asko dira hiri eta eremu urbanoetan kokatuta, asfaltoa lagun duten eskolak. Horiek ere, ordea, uste baino gertuago dute bioaniztasuna bertatik bertara lantzeko aukera. Horren lekuko, artikuluaren bukaeran aurkituko dituzun esperientziak.


2017-06-25 | Jabi Zabala
"Jainkorik baldin badago, arrazista itzela da"

Aleida Guevara March kubatarra (Habana, 1960) pediatrian doktorea, mediku internazionalista, Alderdi Komunistako kidea eta bi alabaren ama da. Habanako William Soler haur ospitalean egiten du lan eta Che Guevara ikerketa gunean laguntzailea da. Cheren alaba izateagatik ezaguna, Kubako iraultzaren eta aitaren figuraren defentsa egiten du maiz, nazioartean parte hartzen duen foroetan. Berriki Bilbon izan da, Euskadi-Cuba elkarteak antolatutako elkartasun topaketa batean. Aitaren figuraz,... [+]


"Emakumeon borroka gerrillariaren irudira murrizten duenak ez du ikusten iraultzaren osotasuna"

Daeshen ofentsibak eta Kobaneko setioak kurduak nazioarteko lerro buruan jarri zituzten. Une kritiko hartan Meral Zin Çiçekek (Kolonia, Alemania, 1983) abiatu zuen REPAK erakundea Kurdistanen sortutako aukera eta beharrizanei erantzuteko. KCK-ko – Kurdistango Konfederazio Demokratikoa– kide gisa, emakume kurduek batasun nazionala sustatzeko tresna bilakatu da, baita internazionalista, akademiko eta kazetarien lana koordinatzeko ere.


2017-06-25
Ertzaintzak jarri dizun trafiko isuna ETAren errua da Beltran de Herediaren arabera

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun saileko buruak adierazi du arrazoia daukazula, kotxea ondo aparkatuta zeneukala, baina gogoratu behar dela nondik gatozen eta multa jarri dizun ertzaina ez dela libre sentitu urte askoan isunak jartzeko, terroristen presioen ondorioz.


2017-06-25
"Ikusten? Portugal Espainiatik banatu ez balitz orain ez lirateke holan ibiliko"

Mariano Rajoyk Espainiako presidenteak gauzak nolakoak diren esplikatu digu berriro pertsona arruntoi, Portugalen dozenaka hildako (respect) eragin duen sutea dela eta. “Katalan separatista horiek hobe lukete Portugalgo adibidea aintzat hartu”, esan du Rajoy handiak, “beren kabuz ibiltzea erabaki zutenetik begira nola dabiltzan, hondamendiz hondamendi; ze ez da sute hau bakarrik izan, ez, hiriburua ere guztiz suntsitu zitzaien [papera irakurtzen] ixa-uve-i-i-i mendean,... [+]


ASTEKARIA Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude