Testamentua

Norberaren eta legearen azken borondatea

  • Maitatua bezain gorrotatua, heriotza tarteko, liskarren sorburu izaten da maiz. Baina zer ezkutatzen da testamentuen gibelean? Zein irizpide finkatzen ditu legeak herentzia bat uzten denean edo uzten ez denean?
Uxua Larretxea
2009ko uztailak 08
Testamentua
Testamentuaren bidez, pertsona batek hil ondoren bere ondasun, eskubide eta betebeharrekin zer egitea nahi duen zehazten du idatziz; horrenbestez, herentziaren barruan ondasunak ez ezik –gauza materialak–, eskubideak eta betebeharrak sartzen dira. Halere, testamentua ez da erabat askea, legeak baldintza batzuk ezartzen dituelako.

Zer ulertzen da, baina, ondasun moduan? Edozer gauza material izan daiteke ondasuna, esaterako, txabola bat. Nolanahi ere, horretarako ezinbestekoa da uzten duzun hori zurea dela frogatzeko ondasun horien egiaztagiriak notaritzara eramatea.
Eskubideez hitz egiten denean, hala nola, akzioak kobratzeko, edo burtsan inbertitu denean horren onurak jasotzeko eskubideez hitz egiten da. “Kasu horietan testamentuaren onurak etorkizunean eskuratuko lituzke oinordekoak”, azaldu du Kistiñe Lujanbio abokatu hernaniarrak. Berak gertutik ezagutzen du testamentuen auzia arautzen duen legea, besteak beste, eguneroko jardunean sarri egokitzen zaiolako horren inguruan lan egitea.

Betebeharrei dagokionez, gure gizartean ohikoena zorra izan ohi da; adibidez, mailegu bat. Gerta daiteke herentziaren bidez ondasun bat jasotzea (etxea kasu), baina ondasun hori mailegatuta egotea. Herentzia jasotzen duenak hori dena jasoko du, bai etxea (ondasuna) bai mailegua (betebeharra), ezin baita herentziaren zati bat hartu eta besteari muzin egin. Gauzak horrela, “gerta daiteke norbaitek herentziaz jasotzen duen zorra eskuratzen dituen ondasunak baino handiagoa izatea”. Edonola ere, herentziari uko egin diezaioke, baina orduan herentziaren osotasunari egingo lioke uko.

Seme-alabak, lehen mailako oinordekoak

Ondasunez hitz egiterakoan ezinbestean oinordekoaren figura agertzen da, testamentuaren onuradunarena, alegia. Legearen arabera, oinordeko batzuk derrigorrezkoak dira, baina beste batzuetan edonor izan daiteke. Lehen mailako oinordekoak seme-alabak edo ondorengoak (bilobak) dira. “Eman dezagun aitona hiltzen dela eta sei seme-alaba dituela; horiek lirateke lehen mailako oinordekoak, baina seme-alaba horietako bat aitona baino lehenago hil bada eta horrek bi seme-alaba baditu, biloba horiek hildako aitonaren seme-alaben maila berean egongo lirateke”, argitu digu Lujanbiok.

Gerta daiteke seme-alabarik edo bilobarik ez izatea eta, hortaz, gurasoak edo goragokoak izango lirateke derrigorrezko oinordekoak. Egoera bera litzateke alargunen kasuan ere –seme-alabarik izan ezean– nahiz eta bikoteak eta berak partekatzen zituzten ondasunen arabera egokituko zaion. Legeak lehentasun maila hori hartzen du erreferentziatzat herentzia banatzerakoan. Testamentu oro hiru zatitan banatzen da: legitimoa, hobekuntza herena eta libre xedatzeko herena.

Seme-alabak edo bilobak legitimoari eta hobekuntza herenari dagozkion bi herenak jasoko dituzte. Legitimoa seme-alaben artean banatzen da proportzio berdinetan. Horietako batek berari legez dagokion zatiari uko eginez gero, gainontzeko seme-alaben artean proportzionalki banatuko litzateke zati hori, beti maila berekoen artean banatzen da-eta.

Hobekuntza herena, hautatzen den seme-alabetako batentzat edo gehiagorentzat izan daiteke. Testamentuaren zati horren inguruan ezer zehazten ez bada, legitimoari gehitzen zaio eta seme-alaben artean banatzen da zati berdinetan. Bestalde, libre xedatzeko herena edonori utzi ahal zaion herena da, izan senitartekoa edo ez.

Alargunak erabilera eskubidea jasotzen du

Alarguna dagoenetan nahitaez eskubide bat izango du: usufruktu edo gozamen eskubidea heren baten gainean. Finean, erabilera eskubidea da eta, oro har, bitartean etxebizitza erabiltzeko izaten da. Dena den, Lujanbioren esanetan, “erabilera eskubidea zenbaitetan zentzurik gabe geratzen da, herentziak askotan ez dira-eta ondasunak izaten”. Etxebizitza bat egon daiteke tartean, baina gerta daiteke hildakoak testamentuan zehazki azpimarratzea ez duela alargunak etxebizitza hori erabiltzea nahi, edo alarguna bera izan daiteke bertan bizitzeari uko egiten diona. Kasu horietan usufruktu eskubidea ekonomikoki baloratu egiten da eta testamentuaren gainean dirutan zenbat dagokion zehazten da. Balorazio hori egiteko legeak formula bat proposatzen du: 90 kopuruari alargunaren adina kentzen zaio. Hortaz, 70 urte baditu %20 egokituko litzaioke eta 30 urte izanez gero %60. Alarguna zenbat eta gazteagoa izan, orduan eta gehiago egokituko zaio, beraz. % hori herentziaren heren baten gainean jasoko du, baina hori seme-alabak daudenean gertatuko da soilik. Etxebizitza erabiltzeko eskubideari alargunak muzin egiten dionean, etxebizitzaren heren bat seme-alaben gain geratuko litzateke eta beste heren bat, hildakoak libre xedatzeko zatian zehaztutako pertsonaren gain.

Usufruktu eskubidea ezkontza tartean dagoenetan soilik bermatzen da eta, hortaz, izatezko bikoteek eta bikote soilek ez dute eskubide hori –legearen aurrean ez dira bikote–. Bananduak badaude, dena epai bidez erabakitzen da.

Normalki testamentuak notaritzan egiten dira testamentu-egilearen bidez. Horretarako norberaren nortasun datuak, ondasunen egiaztagiriak eta oinordekoen ziurtagiriak eraman behar dira. Behin pauso hori eginda, notaritzak testamentua balizkotzat eman dezan herentzia nola banatzen den zehaztu behar da.

Dena den, gerta daiteke hiltzean testamentua eginda edukitzea edo ez, eta hori heriotza ziurtagiriarekin Madrilen edo Parisen dagoen erregistrora joz jakin daiteke. Erregistro horretatik azken borondateen akta jasotzen da, testamentua eginda duen edo ez, eta eginda badu zein notaritzan eta noiz egin duen azalduz. Izan ere, baliteke pertsona horrek hainbat testamentu eginak izatea; kasu horretan egindako azkena izango da baliozkoa, berrienak automatikoki gainontzekoak baliogabetzen baititu. Testamentua egiteko nahikoa da 14 urte izatea eta judizialki gai izatea –mentalki osasuntsu egotea–.

Hildakoak testamenturik egin ez badu, oinordekoen deklarazioa deritzon dokumentu publikoa egin beharko litzateke herentzia eskubidea duten oinordekoak zein diren zehazteko. Behin hori eginda, beste eskriturak bideratzen hasteko moduan leudeke senideak.

Herentzia estatuarentzat

Herentzien inguruan egoera asko eta oso desberdinak eman daitezke; adibidez, gerta daiteke testamentua egin duen pertsona batek bere ondasun guztiak Gobernuz Kanpoko Erakunde bati ematea. Hori posible da derrigorrezko oinordekorik izan ezean. Ildo beretik, seme-alabarik, bikoterik eta gurasorik ez dituen izeba edo osaba batek bere bilobetako bati bere herentzia guztia eman diezaioke.

Beste kasu posible bat izan daiteke testamentua egin ez duen pertsona bat hiltzea eta oinordekorik ez izatea. Egoera horretan estatuak –Hego Euskal Herriaren kasuan diputazioak– hartuko luke ondasunen jabetza, baldin eta familia kide bat agertu eta benetan familiakoa dela ziurtatzen ez badu, orduan hark jasoko bailuke ondasunen osotasuna. Iparraldearen kasuan, Parisera joango litzateke ondasunen jabetza, departamenduek ez dutelako eskumen hori.

Ikusten denez, testamentuen inguruko kasuistika oso zabala da, baina “ia egoera posible denak legean barneratuak daude”, abokatuaren esanetan. Halere, aitortu du testamentua eginda ez dagoenetan prozesua korapilatzen dela.

XIX. mendeko Kode Zibilaren bidez erregulatzen da testamentuaren auzia eta, horrenbestez, beharrezkoa ikusten du Lujanbiok lege hori egokitzea: “Egungo familia eredua ez da garai batekoa, eta lege horrek familia eredu tradizionala hartzen du kontuan”. Bestelako gabezia bat izatezko bikoteen edo bikote soilen kasua da, “bietako bat hilez gero bestea ezer gabe geratzen da-eta”. Egoera bidegabe horiek saihesteko askatasun gehiago ematea proposatu du.

Liskarren abiapuntu

Egun, batzuek testamentua egiten dute, baina beste askok ez, heriotzari zaion beldurragatik sarri: “Askok uste du testamentua eginez gero hilko dela eta hortaz, atzeratu egiten du urrats hori emateko unea”. Dena den, testamentua dela-eta jende asko hurbiltzen zaio, “kasurik gehienetan hildako baten herentzia tramitatzera”. Beste batzuetan, duela urte batzuk hil zen norbaiten ondasun batekin zerbait egiteko jotzen dute beregana, oinordetzan utzi ez zen etxebizitza bat saltzeko edo alokairuan jartzeko, esaterako. Edonola, testamentuak beti liskarren abiapuntu direla adierazi du hernaniarrak.

Pertsona bati legeak ezartzen duen herentzia zatiketa komeni bazaio ez du beharrezkoa ikusten testamentua egitea, bai ordea eskema sinple horretatik ateratzen den zerbait egin nahi bada; hala nola, seme-alaba bati dagokiona baino gehiago eman, edo emazteari edo senarrari usufruktu eskubide horretaz gain, libre xedatzeko zatia utzi.

Beraz, testamentuak legearen joko arauetatik abiatuta eta mugatuta norberaren azken borondatea gauzatzeko aukera ematen du.

Azkenak
2017-09-24
Pentsaerak eraldatu

“Suedian jaio nintzen eta heziketa sexual bikaina jaso nuen, irekia, munduko beste hainbat tokitan tabua diren gauzak jorratuz; pornotik hasita feminismora bitarte. Hala ere, pornografiaren industriarekiko interes erreala beranduago piztu zitzaidan. Aurki ikusi nuen porno konbentzionala gizonezkoentzat egina zegoela gehienbat, eta ez hori bakarrik, baizik eta gainera garbiki sexista zela. Zientzia Politiko ikasketak egin nituen bitartean Linda Williamsen liburu bat iritsi zitzaidan esku... [+]


2017-09-24 | Xabier Letona
AHT proiektua Madrilen, aukera berri bat Nafarroan

Espainiako Gobernuko Sustapen Ministerioak bere gain hartu du Nafarroako Prestakuntza Handiko Trena (PHT) –lehengo AHT, izen pixka bat atseginagoarekin– eta, beraz, bertan behera geratu da 2010ean Nafar Gobernuarekin zuen ituna.


2017-09-24 | Xalba Ramirez
Bizkaiko Foru Aldundiak 600.000 euro gastatuko ditu laguntza sozialen kontrola areagotzeko

Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusiak aurkeztu du “laguntzak bai kontrola ere bai” kanpaina, laguntza sozialetan jarraipen estuagoa egiteko eta baldintzak berrikusteko.


"Gizon altu sinesgarri bat nahi genuen, ez munstro bat"

Migel Joakin Eleizegi Altzoko Handiaren eta haren anaia Martinen arteko harremanak eta bizipenek harilkatzen dute "Handia", Donostiako Zinemaldiko Sail Ofizialean lehiatzeko hautatua. Errealitatea eta mitoarekin jolasteaz, errelatoaz, pertsonaien psikologiaz, erronka teknikoez… aritu gara filmaren zuzendariekin.


"Gure garaian, erretiratu arte seguru zen pilotaria"

Behin batean izan ziren pilotari batzuk, zesta-punta nahiz raketa jokalari, Amerika amets izan zutenak. Izan ziren ametsa gauzatu zutenak, Juan Ignazio Zulaika, kasu, ametsaren gozotik bezainbat amesgaiztoaren ozpinetik dastatu zuenak AEBetan. Txik-txak blogean kontatzen du...


2017-09-24
Juan Ignazio Zulaika Barreras (Andoain, 1956)

Tolosan hazi zen, baina 14 urte besterik ez. Pilotari ari zen Zaragozan 15 urte zituenean. Harrezkero, Milan, Bartzelona eta Floridako frontoiak zapaldu zituen, Amerikako ametsa betez. Pilotariek 1988an AEBetan hasi zuten grebak zapuztu zuen ametsa. Urtea eta zenbait hilabete borrokan eman eta gero, Euskal Herrira itzuli zen 1989an, ezkondua eta haurra zutela ordurako, bestelako bizimodu bat amets, bestelako lanbide bat. Garraio enpresa batean hasi zen lanean eta, bestalde, Amerikan pilotari da... [+]


2017-09-24
Patxadaz

“Gogoratzen naiz Hartford eta Bridgeport-eko pilotariak bilerak egiten hasi ginenean, han azaldu zela behin, Egurbide. Intendente ari zen beste frontoi batean, baina denboraldia hasi gabe zegoen. Hartu ninduen eta galdetu zidan: ‘Hi, uste duk grebara joko duzuela?’, eta nik: ‘Ezta pentsatu ere! Bilerak egiten ari gara, patxadaz, elkartea sortu…’. Horixe pentsatzen nuen. Baina handik hiru astera kale gorrian ginen denok!”.
 


2017-09-24
Egurra, latz!

“Amerikan paradisuan bizi ginen eta, aldiz, uste genuen hura infernua zela. Beti protesta jotzen ari ginen. Frontoiak lepo betetzen ziren, enpresaburuek diru asko irabazten zuten, zegokiguna baino gutxiago irabazten genuen, seguru asko. Lanean beti dago protesta jotzeko arrazoirik. Gure kasuan, ez genuen asmatu egoera kudeatzen, ez genuen gerririk izan. Muturreko jarrerak hartu genituen: ‘Egurra, latz!’, esaten genuen”.
 


2017-09-24
Eskirolak

“Gure frontoiaren itzalean, pilotari amateurren mundua sortu zen, eta guk haiei saltzen genizkien erabilitako xextoak. Guk grebara
jo genuenean, eskirol joateko aukera izan zutenean, gure frontoira zuzen, guk saldutako xextoak hartuta! Kar, kar… Mutrikuar batek esaten zuena: ‘Zer uste zenuten, bada, zertarako nahi zituztela gazte hauek?’”.


ASTEKARIA Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude