Jentil-bideetan barrena

Ainhoa Lendinez
2004ko abenduaren 26a
Bizkaiko udalerria da Dima eta Arratia-Nerbioi eskualdean dago. 1.048 dimoztar bizi dira bertan. Indusi ibaiaren ertzean dago, mendiz inguratuta. Arostegieta, Bargondia, Bikarregi, Indusi, Intxaurbizkar, Lamindao, Oba, Olazabal eta Ugarana auzoek osatzen dute. Nekazaritza (barazkiak), abeltzaintza (esne eta haragi behiak) eta basogintza dira Dimako lanbide nagusiak. Arkeologia aurkikuntzak ere izan dira bertan. Neolito garaiko harrizko aizkora bat aurkitu zuten (25,5 zentimetrokoa) eta gaur egun Euskal Museoan dago ikusgai. Axlor zuloaren babesean, Baltzolako kobatik gertu eta Jentilzubiaren babesean, facies musteriense industria duen aztarnategi bat dago, Joxe Miel Barandiaranek 1932an aurkitutakoa.

Bizkaiko udalerri hau aberatsa da oso naturaz. Guk Ugatza mendilerrora egingo dugu. Etxejaun, jentil, lamia eta euskal mitologiako pertsonaia askoren inguruan eraikitako legenda eta istorio asko biltzen da bertan. Oparotasun horretan aukeratzen hasita, gure bidean kondairen sorleku izandako Indusi auzoko Jentilzubia, Baltzolako kobak eta San Lorentzo baseliza bisitatuko ditugu.

Dimako plazatik Indusi auzora

Indusi ibaia izango dugu bidaide txango osoan ia. Dimako portura doan errepidea hartuko dugu, plaza eta erdigunea atzean utzita. Hasi eta berehala, ezkerrera garamatzan bidexka batetik abiatuko gara, Arratiako Egoitzara. Egoitza ezkerrean utzi eta mendi-bide eder batean egingo dugu aurrera. Atzean dugu hirigunea, eskuinean Dimako portura igotzeko errepidea eta ezkerrean, berriz, baserri arranditsuen artean, itzulerako bidea. 10 minutu egin ditugu oinez eta mendiko oinetakoak belar eta lokatz artean dantzan dira jada.

Ezker-eskuin aurkitutako bidexkei muzin eginez joko dugu aurrera. Erromatarren garaiko galtzadaren arrastoak ikusiko ditugu pinu arteko mendi-bidean. Bidegurutze batera iritsiko gara baina guk aurrera joko dugu. Eskuinean bi basetxe geratuko dira, handiak, dotoreak, aspaldiko bizimodu oparoaren erakusgarri.

30 bat minutu igaro dira abiatu garenetik eta berriro ere errepidera atera gara. Atzean, urrun dakusagu Dima. Ezkerrean, berriz, kare-harrizko mendi tontor garaiak. Bide ertzean antzinako errota zahar baten uhateen aztarnak eta ubidea. Mendia ezkerrean eta mendia eskuinean, haizeak gogor jo ohi du bihurgune honetan. Errepide ertzetik egingo dugu aurrera. Eskuinean harri ilunez egindako baserri handi bat dago, soro artean handi. 13:20an iritsi gara Indusi auzora.

Eliza txikia, gari biltegi bat eta lastategia utzi ditugu eta Indusi auzotik 10 minutura dagoen Baltzolara abiatu gara. Mendi-bidea hartuko dugu horretarako, ezkerraldean basetxeak eta erreka lagun ditugula. Bost minuturen buruan bidegurutzera iritsiko gara, 13:30ak dira. Ezkerrera joko dugu Jentilzubira, Baltzolako kobetara eta Bargondiko San Lorentzo baselizara joateko. Eskuinera eginez gero, berriz, Olarretako mendi bizkarra eta Iñungango Aitakurutzeko baseliza ditugu.

Asfaltaturiko bidea hartu eta malda txiki batean gora eginda ardi-bide estu batera iritsiko gara. Bidexka estua kare-harrizko haitzen artean barneratuko da, bihurguneak eginez. Bat-batean, zabalgune batean ikusiko dugu: Jentilzubia, harro baino harroago.

Jentilen zubia

Dimako Indusi auzo inguruan dago Jentilzubia. Arku formako zubi naturala da Jentilzubia, higadurak sortua, antzinako kobaren galeriaren lekuko. Tradizioaren arabera, jentilek erabiltzen zuten alde batetik bestera pasatzeko. Antzina Baltzolako koben sarrera izan zela ere jaso izan da hainbat aztertzaileren liburuetan.
Jentilzubiaren azpitik igarotzean hotzikarak hartuko gaitu, naturaren eta kondairen indarrek bat eginda. Bertatik ikus daiteke gure hurrengo geralekua: Baltzolako harpeak eta Abaroko tunela. 15 bat minutu igaro dira Jentilzubia igaro dugunetik eta Baltzolako kobara iritsiko gara lehenengo.

Bidexka alde batera utzi eta Kobagane mendiaren azpiko harpera sartuko gara. Abaro izango da hurrengoa, "Behikobea" (behien koba). Kobazulotik tunelera bost bat minutu daude eta biak zeharka daitezke, edo nahiago izanez gero eta eguna ilundu badu, bertara ekarri gaituen bidexkatik saihestu ditzakegu.

Harpeetatik baselizara, basoan galduta

Ondoren pinu arteko bide lauan egingo dugu aurrera. Errekaren albo bietara dugu bidea eta hamar minuturen buruan Baltzolako auzora iritsiko gara. Basetxe zahar eta berriak ikus ditzakegu bi aldeetan eta asfaltaturiko bidexkan gora San Lorentzo baselizara iritsiko gara.

Elizatik bertatik Iñungan muinoa 45 minutura izango dugu, Eskuagatx, berriz, ordubete eta 30 minutura.

1.aukera: Leunganara igo eta Mañarira jaitsi

Txangoa osatzeko, Leungana mendira igo gaitezke San Lorentzo baselizatik bertatik. Ordubete eta 30 minutuko ibilbidean, Basabil (599 metro) mendia inguratu eta mendebaldetik Basabil lepora iritsiko gara (569 metro). Mendi-bideak ipar-mendebaldera egingo du eta Olarreta lepora (635 metro) joko dugu. Ezkerrean Leungana izango dugu eta Aite ermita ondotik behera doan bide batek Mañariara jaitsiko gaitu.

2.aukera: Dimara itzuli

Guk, baina, Dimara egingo dugu itzulbidea. Horretarako, San Lorentzo baselizaren atariraino iristen den errepidea hartuko dugu. Asfaltozko errepide honetan ez dago autoen joan-etorri handirik eta lasai egingo dugu beherainoko bidea. 45 minutu inguru behera. Tartean basetxe eta antzinako jauregi antzeko baserri ikaragarriek emango digute arreta. Ezker-eskuin lorontzi gorriz apainduriko eskailerapeak, piper-gorri mordoekin atonduriko atariak eta lasto-pila handiak ikusi ditugu. Laster begitandu zaizkigu berriro ere Dimako etxe zuri txikiak, elizaren inguruan. Sorgindurik egin dugu etxerako bidea, Dimako neguko txorien kantu artean.

Datuak

Denbora: 3 ordu
Bidea: mendi-bide lasaia eta errepidea, maldarik ia gabea

Interesguneak:

Dimako udalerria
Indusi auzoa
Jentilzubia
Baltzolako kobak
Abaroko tunela

Baltzolako koba
Goi paleolitoko aztarnak aurkitu izan dira bertan. 1850. urtean egin zituzten Baltzolako kobako lehen ikerketa arkeologikoak, Loyzaga eta Delmas ikertzaileek. GEV espeleologia taldeak askoz ere azterketa zehatzagoa egin zuen 1958. urtetik aurrera, eta ikerketa horien ondorio izan zen 13.000 metro galeriako ibilbidea. Mitologian ere sinbologia oparoa du Baltzolako kobak, Mari Anbotoko damaren inguruari estu lotutako Sugoi suge arraren bizilekutzat hartu izan baita. Beste azterketa batzuetan, koba honetan Mikelatz jainkoa bizi zela jaso da, Mariren semea.

Bargondiako San Lorentzo baseliza
Kare-haitzezko gandor hautsiak osatzen du Bargondiako tontorra. Pinuek eta arteek osaturiko eremu honetan, ekialdean dago San Lorentzo baseliza. Abuztuaren 10ean ospatzen da San Lorentzo eguna. Basoko ermita honetan meza eta erromeria izaten dira egun horretan. Otsailaren 11n, berriz, Lourdes Amabirjina ospatzeko meza izaten da.

Lino Akesolo Dimako euskalzalea
Lino Akesolo idazle eta euskaltzalearen sorterria da Dima. Erlijioaren eta euskararen inguruan bizkaieraz idatzi zuen, batez ere. Euskal eta erdal aldizkarietako kolaboratzaile izan zen: Euzko-Gogoa, Olerti, Jesusen Biotzaren Deia, Yakin, eta abar. Euskalkien arteko itzulpenak egin zituen; baita euskaratik gaztelaniara ere (Linguae Vasconum Primitiae, 1966). 1963. urtean Euskaltzain oso izendatu zuten baina uko egin zion. Euskerazaintzaren buru, Eusko Jaurlaritzaren Euskara Batzordeko kide eta Diccionario Retana de autoridades del euskera obraren arduraduna izan zen.

Kanal honetan artxibatua: Arkeologia

Arkeologia kanaletik interesatuko zaizu...
Aurpegi britainiarrik zaharrena

1903an 10.000 urteko giza eskeleto bat topatu zuten Gough kobazuloan, Chedarren, Ingalaterrako hego mendebaldean. Mende bat pasatxo geroago, Londresko Historia Naturaleko Museoko zientzialariek Cheddarreko gizakiaren DNA egoera oso onean ateratzea lortu dute.


Medikuntzaren urrezko aroa

Egipto, K.a. I. mendea. Aurpegiko azala garbitzeko Kleopatra erreginak urrezko maskara batekin lo egiten zuela esaten da. Garai bertsuan, Erroman, urrea zuten pomadak erabiltzen zituzten azaleko arazoak sendatzeko. Tso Hung (281-361) txinatar sendagileak uste zuen bizitzaren elixirra likidotan disolbatutako urrea zela.
 


LIDAR, dena ikusten duen arkeologoa

LIDAR teknologia (Laser Imaging Detection and Ranging) laser bidez objektuak antzemateko eta neurtzeko sistema da. Arkeologian oso baliagarria da bereziki landarediak estaltzen dituen eremuak aztertzeko.


Altxorra etxe atzeko patioan

Etxeko lorategian zulo bat egin eta altxor arkeologiko bat topatzea tarteka betetzen den topikoa da. Abdelkarim al-Kafarna gazte palestinarrak zulorik egin beharrik ere ez zuen izan.


Antikiterako altxor agorrezina

1900 eta 1901 artean, Greziako Antikitera uharte inguruko naufragio batean Antikiterako Mekanismoa deritzon pieza aurkitu zuten, K.a. 150-100 urteen ingurukoa.


Bost metro inguruko garrantzia

Turkiako Tayinat aztarnategian, Burdin Aroko Patina erresuma hititaren hiriburu Kunuluaren arrastoen artean, 3.000 urteko emakumezko estatua baten burua eta gorputz-enborra aurkitu dituzte.


Emakumeek zabaldu zuten Brontze Aroa

Lech ibaiaren haranean, Austria eta Alemaniaren arteko mugan, duela 4.000 urte inguru ehortzitako 84 banakoren arrastoak aztertu dituzte eta emaitzak PNAS aldizkarian argitaratu.


4.000 urteko 'tupperware'-a Alpeetan

Duela bost urte egurrezko ontzi biribil bat aurkitu zuten Suitzako Alpeetan, Lötschenpass gainetik gertu, 2.650 metroko altitudean. Objektua aztertu ondoren, emaitzak Scientific Reports aldizkarian jakinarazi berri dituzte.


Tsunamiak urperatutako 'garum'-a

Tunisiar eta italiar arkeologo talde batek Neapolis hiriaren arrastoak aurkitu berri ditu Tunisiako kostaldean urperatuta. Amiano Martzelino erromatar historialariak jaso zuenez, hiria tsunami batek suntsitu zuen K.o. IV. mendean.


Suak ondarea babesten duenean

Erromako metroko C linea zabaltzeko lanetan, Trajanoren garaiko (K.o. II. mendeko) eraikin baten arrastoak topatu dituzte. Mosaiko eta fresko zati ederrak topatu arren, aurkikuntza berezienak egurrezko egiturak izan dira: hainbat habe, aulki baten hankak, balaustrada zati bat eta mahai errektangular handi bat.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude