Hurbileko geografia. Euskara baserritik azokara

2004ko abenduaren 26a

Normala zen gure belaunaldikoen aurrekoak herri txikietatik handiagoetara jaistea, baserritik kalera joatea, mendiko urak errekastora eta handik ibaira egiten duen bezalaxe. Aita Berastegikoa eta ama Larraulgoa izanda, erdibideko Tolosan etorri ginen anaia-arrebok mundura eta haurtzaroa inguruan eman genuen. Asteburuero eta uda partean baserrira joaten ginenez, kalean "kaxero" deitzen zidaten eta baserrikoentzat "kalekumea" nintzen.

«Outdoor» hizkuntza. Baserri giroan «Euskeaz»

Artzain Eskolako praktikak direla eta Berastegiko lehengusu artzain batengana joan naiz. Aitona zenak, duela 70 urte, auzolanean altxatutako hainbat harrizko horma ia egunero bisitatzen ditut eta horrekin batera irudimena bi belaunaldi atzera bidaltzen dut.

Berastegi, Nafarroa-Gipuzkoako muga herria da. Hemengo egonaldia hizkuntza baten aberastasuna nola galtzen den konturatzeko baliagarri zait. Hiruzpalau adibide azaltzen saiatuko naiz:

- Toponimia edo leku izenak: Baserriko bizitzan, artzaintzan, basogintzan edo herriko beste edozein lanetan tresna bakoitzak duen antzeko garrantzia dute tokien izenek. Ardi galdu bat azkenekoz non ikusi duten edo haizeak botatako zuhaitz adar batek bidea non moztu duen esateko, leku izenak jakitea ezinbestekoa da. Milaka ziren aspaldian, ehunka dira oraindik erabiltzen direnak eta baliteke etorkizunean dozenaka gutxi batzuk besterik behar ez izatea. "Zelaiaundikosorotxikia", "Sorregitakobaratzazpia", "Lizarragakozubiondoa", "Kapaintxokoetxeaurrea" edo "Bidearaunbilangetatelletxeburua". Soro, malda, labore-lurra, zelai, belardi edo dena delakoa izan zitezkeen eta gaur beste gauza bat dira, erabilera aldatu bada behintzat.

- Berastegiko herriak arreta pizten du Gipuzkoako orografian, besteak beste honako arrazoiengatik: Lautadatxo batean kokatutako herriak oso gutxi dira, udaletxea eta eliza ez daude gune berean eta hilerria (betiko kanposantua) ez dago muino batean... Ipuliño eta Sanlorentzo mendiak nabarmen azaltzen dira ipar aldera, izotzalde eta eguzkialde bailarak zeintzuk diren ere begi-bistakoa da baina bitxia da Berastegi eta Gaztelu herrien arteko mugan dagoen mendiari berastegiarrek Arramendi deitzea eta gazteluarrek Arburu. Bi herri hauek eta Orexa elkartzen diren lekuari Irumugarrieta deitzen diote -Euskal Herrian noski, beste toki asko dago izen berberarekin-.

- Lurrean egiten den kanal antzeko zulo luze eta hestuari "lubaki" esaten zaio eta "labaki" berriz, belarrak, otadiak, sasiak eta sustraiak erreta prestatzen den lur-eremuari.

- Satorrak eta saguak harrapatzeko ez da "tranpa" jartzen, "zepoa" baizik eta "tranpa" irekitzea belazeko atea zabaltzea ulertu behar da. "Tranga" bordako atea ondo ixteko jartzen dugun trabeskako egurra da. Egurra aizkoraz txikitzeko erabiltzen den pieza bakarreko enbor zatiari "trangadera" deitzen diogu eta aizkora bera askotan "tranpaduran" gordetzen dugu. Zuhaitz enborrak mugitzeko batzutan "pirika" (bueltaka) eramaten ditugu eta bestetan "gizon eginda" (zutik jarrita).

Betiko galdu daitezkeen hizkera, esamolde, atsotitz, leku izen edo pasadizo bat entzuten dudanean, gure ahozkotasunaren galera sumatzen dut. Asko jasota geratuko dela jakiteak ez du arintzen kontsolamendua, nire ustez nabarmen pobretzen ari da euskara.

»Indoor» hizkuntza. Azoka barruan euskaraz»

Ordubete pasatxoko bidea dago Berastegitik Durangora. Bi bider joan etorria egin dut Konstituzio zubi luzean: goiz erdian lasai lasai errepidean, begiak paisaian eta belarriak irrati uhinetan zintzilik ditudala noa bolantean. Segura Irratia entzunez joan naiz Oria bailaratik barrena, Euskadi Irratia sintonizatu dut Deskarga mendatean gora, Arrate Irratia berriz Kanpazar aldean harrapatu dut eta Bizkaia Irratia Elorriotik aurrera. Euskarazko beste emisorarik hartzeko astirik ez dut izan, kotxea aparkatu eta oinez bost minutuan Landako azokan nintzen. Esatarien ahoskera desberdinekin eta musikaz gozatu ederra hartu dut. Urteroko zita uste baino lehenago ailegatzen da norbera iritsi ezinik dabilenean: behingoz lanak aldez aurretik amaituta lasai antzera nenbilen. Han bildutako gehienok onartzen ez dugun Konstituzioa (abenduak 6) eta askotxok sinesten ez dugun Andre Maria Sortzez Garbia (abenduak 8) egunak ederto erabiltzen ditugu zubi luzea egiteko. Kanpora irteteko bost jai egun mundialak eta Durangoko Azokara hurbiltzeko aukera espezialak.

Igande eta astelehenean jendez lepo egon da baina bestetan ez hainbeste. Zirrara berezia sortzen dit hiru kale ezker eskuin liburu eta diskoz gainezka ikusteak, kilometro erdi bateko eskaparatea dagoela kalkulatzeak eta ia bostehun saltzaile lanean ari direla jakiteak. Euskal kulturaren gaitasuna neurtzeko toki aproposa denez, aurten aukera aprobetxatu nahi nuen pasilloetan erosiz ibiltzeko eta kaiola barrutik saltzaile izateko. Jende asko eta asko familia giroan hurbiltzen da, haur batzuk lehen kasketaldia sartu bezain agudo harrapatzen dute, "hau nahi dut" esanez, "erosi hori" eskatuz... desesperazio aurpegia nabari da hainbat gurasoengan. Ez da erraza izango neurria hartzea baina adin batetik gorakoei nik 50 euro eman eta "herorrek administra ezak erosketa" esango nieke.

Azokan plastikozko dirua erabili ezin denez, bisitari gehienak sosak amaitu orduko kutxazainaren bila abiatzen ziren. Kanpoaldean kontuz ibili beharra zegoen zorua zapaltzean, txorkatila bihurritzeko moduko erretenak daude eta. Tolosan Paper Ingeniaritza Ikasketak amaitutakoan ez nuen imajinatuko sekula hainbeste paper euskaraz inoiz inprimatuko zenik, milaka kilo paper gure hizkuntzan argitaratuko zenik. Durango eta Zornotza artean dagoen paper fabrikaren kiratsa inoiz baino gozoago usaindu nuen Azokan. Kasualitatez egun batzuk lehenago Plateruenean diapositibak ematen egona nintzen, aste gutxi lehenago irekitako kafe Antzokiko arduradunak pozik, itxaropentsu sentitu nituen hainbeste kostatako ametsa gauzatuta ikusten zutelako. Bejondeiela proiektuan sinesteagatik eta beste mila pertsonaren laguntza jaso izanagatik. Denboraldi honetako azken "Nagoen lekutik" hau ezkor hasi dut ahozko euskarari belarria jarrita baina baikor amaitu nahiko nuke idatzizko materialari begia luzatuta.

Neronek ere ez nuen inoiz pentsatuko hilabeteroko bi orrialde hauek idazteagatik ordainduko zidatenik, hizki bakoitzeko ordaindu didatenarekin, urtean zehar irakurtzeko erosten ditudan aldizkari eta liburuak kostatzen zaizkidanaren erdia jaso dut. Ez da gutxi!

Hilabeteroko zita aldi baterako eten aurretik desiorik onenak zuetariko bakoitzarentzat. Urteko egunik laburrenak aprobetxatu eta gau luzeenak disfrutatu.

(Josu Iztueta Azkue - Berastegi)


Azkenak
2018-02-25 | Axier Lopez
Aman Komunak
"Ez gara jabetzen herri mugimenduak Euskal Herrian duen indarraz"

Ibiltzen hasi berria da, baina esperientzia eta bizipen asko biltzen du Aman Komunak sareak, herri mugimenduko hainbat taldek eta kidek osatzen dutelako. Joan-etorriko izaera izan nahi du: bakoitzaren kolektibotik sare orokor bat aberastu, sareak tokian tokiko eguneroko lana bizitu dezan. Sorreratik ari dira parte hartzen Maddi Sarasua Errekaleorren bizi den itsasuarra eta Urruñako Hartzea Lopez.


Garaipen historikoa

Borroka luzea da Bretainiako Notre Dame des Landes-eko aireportuaren aurkakoa. Ia 50 urtez aritu dira ingurune naturalaren suntsipena eta han bizi diren herritar eta nekazarien kanporatzea eragingo zituen proiektuaren kontra.


2018-02-25
Arbitro batek dio euskara batuan hitz egiten ez duten jokalariak zelaitik botako dituela

Joan den asteburuan epaile andaluziar batek Idiazabalgo eta Elgoibarko futbol jokalariak gaztelaniaz aritzera derrigortu ostean, aste honetan beste arbitro batek eman du notizia: euskara batuan  hitz egiten ez badute, zelaitik kanporatuko dituela esan die Aurrera Ondarroa eta Arratia CD taldeetako jokalariak.


2018-02-25
Bill Cosby eta Kevin Spacey ohorezko kide izendatu ditu OXFAMek

OXFAMek, mundu zabalean injustiziak eta pobrezia borrokatzea helburu duen erakundeak, ohorezko kide izendatu ditu Bill Cosby eta Kevin Spacey aktoreak, urte luzez egindako lan humanitarioa txalotzeko.


2018-02-25 | Adur Larrea
Ez hanka ez buru
Eufemismorik ez!

Publizitate eta babesletza instituzionala Gipuzkoako Aldundian
Hedabideetan eragiteko tresna politikoa

Publizitate instituzionalen eta babesletzen bidez, zein komunikabidek jasotzen du diru gehien eta zein dira bazterrean geratzen direnak? Zein dira banaketarako irizpideak? Gipuzkoako Aldundiaren kasua aztertu du ARGIAk, datu publikoak ematen hasi baita –bera da bakarra–. Aperitibo gisa: diru gehien El Diario Vasco egunkariari eman zion iaz ere Aldundiak, 399.075 euro; eta konparaziorako, ARGIAri 4.293, ia ehun aldiz gutxiago. Herritarren ezagutzatik urrun, diru publikotik ehunka... [+]


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude