Irunberritik Aezkoara hizkuntza galduari segika

  • Eguraldia eta Nafarroan gaur egun aginte kontuetan dabilen jendea aurka izan bazituen ere, gaitz erdi, Euskal Herri osoko elkarkidetasuna bereganatzea ere lortu baitzuen Irunberriko Arangoiti ikastolak aurten. Eta hori gutxi balitz, Nafarroa Oinez 2003ko gorabeherak gertatu aurretik, ikastola honek izan zuen beste oparirik ere, Aitor Arana idazleak berari eskainitako bi liburu, kasu: Arangoiti ikastolako bi neska-mutiko protagonista dituen Irunberriko sorginak izenburuko narrazioa eta artikulu honetan hizpide izango dugun Nafarroako ipar-ekialdeko euskara. Irunberritik Aezkoaraino azterlana.
Pilar Iparragirre
2003ko azaroaren 30a

Nafarroa gehieneko jatorrizko hizkuntza euskara dela historikoki ondo frogatua dago, baita nafarren gehiengo nagusia euskalduna izan zela XVIII. mendera arte ere. Baina horrek ez du esan nahi lurralde horretan euskaraz bakarrik hitz egiten zenik, eta hori ere historikoki frogatua dago. Euskararekin batera, gutxienez beste zazpi hizkuntza hitz egiten ziren Nafarroan ûerromantze nafarra, okzitaniera, gaskoia eta antzinako frantsesa, hebreera, arabiera eta mozarabiera, eta jakina, gaztelaniaû, eta horien guztien nondik norakoak eskaintzen ditu Aitor Aranak Nafarroako ipar-ekialdeko euskara. Irunberritik Aezkoaraino ikerlanean, euskarak Nafarroan izan zuen gainbehera adierazten duten garaian garaiko mapekin batera.
Nolanahi ere, batik bat hegoaldetik iparraldeko bidea eginez, Nafarroan aurki daitezkeen ibarren eta udalerrien euskara maila aztertzen du legazpiarrak Altaffaylla kultur elkartearen bidez plazaratu duen lan honetan, hain zuzen, Irunberri, Urraul Beiti, Erromantzatua, Gazteluberri, Longida-Agoitz, Urraul Goiti, Nabaskoze (edo Nabaskozeko Almiradioa), Erronkari, Zaraitzu eta Aezkoakoa.

"Leku hauetan guztietan euskara bizirik egon da eta lehenengo hizkuntza izan da historiaren zatirik handienean", adierazi du Aitor Aranak.

Baina horrela izanik ere, badirudi Erromantzatua, Gazteluberri eta Nabaskozeko ibarraren zati handiena izan zirela euskara galdu zuten lehenengo eremuak, XIII. eta XVI. mendeen artean. Geroago, XVI. eta XIX. mendeen artean Irunberrik, Urraul Beitik eta Urraul Goitiko hegoaldeak galdu omen zuten beren jatorrizko hizkuntza. Eta hauen ondoren, XIX. eta iragan mendeetan, Longida-Agoitz eta Urraul Goitiko erdialdea eta iparraldea erdaldundu ziren, baita Erronkariko Burgi herria ere. Zaraitzuko euskara oso abiadura handian galdu zen.

Desagertzeko zorian

Beraz, hirurogei urte nahikoa izan ziren herri askotan euskara guztiz desagertzeko. Eta gainera, XX. mendetik atera gabe, Aezkoako euskara modu beldurgarrian ahuldu zen. Hau da, desagertu ez zen desagertu, baina euskaldun multzo txiki baten hizkuntza izatera pasatu bai. Eta orain, XXI. mendearen hasieran, Aitor Aranak liburu honetan ikertzen duen eskualde nafarreko euskara Zaraitzun eta Aezkoan bakarrik entzun daiteke. "Baina ez dugu geure burua engainatu behar ûdio ikerketaren egileakû. Zaraitzuko euskara oraindik bospasei pertsonaren ahotan entzun badezakegu ere, teknikoki hilik dago, ez duelako inork eguneroko bizimoduan maiztasunez eta komunikabide gisa erabiltzen".

Zorionez, Aezkoako euskara ahuldua osasuntsuago dago ordea, eta ibar horretako hainbat herritan naturaltasunez entzuterik badago. Horri beste datu itxaropentsu bat gehitzen dio Aitor Aranak: "Ez dugu ahaztu behar XX. mendearen amaiera aldean eta XXI.ean, euskararen sendotze eta berreskuratze aro bat bizi izaten ari garela eskualde horretan, Euskal Herri ia osoan bezala. Jende euskaltzalearen, herritar langileen eta ikastola eta ikastetxe publiko euskaldunen lan duinari esker, euskara ez da hemen betiko ezkutatu gure historia ez-euskaltzalearen eraginez. Ez da jadanik arraroa irunberriar edo erronkariar euskaldunekin hitz egitea".

Nafarroako ipar-ekialdeko euskara. Irunberritik Aezkoaraino lanean, hain zuzen ere bi leku hauen artean aurki ditzakegun ibarretako bakoitzean euskarak historian zehar izan dituen mugak ezagutzera ematen ditu Aitor Aranak, mapa eta guzti, leku bakoitzeko euskara nolakoa zen agertuz.

"Hori, neurri handiagoan edo txikiagoan ûzehazten du ikerlari legazpiarrakû. Izan ere, ibar hauetako euskararen lekukotzak ez dira leku guztietan berdinak".

Hau da, Aezkoako euskara bizirik dago, eta Zaraitzu-Erronkarietakoak ikerlariek azter ditzaketen lekukotza aberatsak utzi omen ditu oso testu ugari eta interesgarriekin. Baina hiru ibar hauetatik hegoaldera Irunberrirainoko euskara aztertzeko orduan, besterik omen dira gauzak eta toponimia eta hondarreko euskarara ûhau da, gaztelaniaz hitz egitean leku jakin batean erabiltzen diren euskal hitzek osatzen duten hondarreko euskararaû jo beharrean dago leku horietako euskara ikertu nahi duenak, ez delako bertako euskararen idatzizko testurik geratu, "Agoizko salbuespen txikia kenduta", Aitor Aranaren hitzetan. Eta bistan da, nahiz eta iturriok oso euskara pobrea eskaini, ikerlariak ez dauka besterik eta horiekin konformatu beharrean dago.

Liburuan, dauden testuetatik asko ezagutzeko aukera ematen du ikerlariak. Testu asko daudenez, baina, aukeraketa txiki bat egin behar izan du. Nolanahi ere, irudiak ere ez ditu baztertu. Datuak eskuratu ahal izan dituen ibarretan, historian zeharreko hizkuntz mugak adierazi ditu. "Eta herri askoren kokapena ere eman dut, interesa duenak kontsulta zehatzagoa egin ahal izan dezan. Adibidez, Nabaskozeko ibarraren kasuan, Arrakas Goiti eta Arrakas Beiti (Ustaizeko auzoak) ere kokatu ditut, Bonapartaren garaian lehena euskalduna zelako".

Aitor Arana, ikerketaren egilea

Literatur sari ugari eskuratu ditu Aitor Arana legazpiarrak bere narrazio eta antzerki lanekin, besteen artean irakurleek eurek ematen duten Liburu Gaztea 2002-2003 saria, 2002ko Txomin Agirre eta Toribio Altzaga sariak. Baina aspalditik dago idazle hau Nafarroako ipar-ekialdeko euskaraz kezkatua, eta berari esker dauzkagu Zaraitzuko hiztegia. Zaraitzuera-Euskara Batua Euskara Batua-Zaraitzuera eta Zaraitzuko euskara. Zaraitzuera ikasteko liburua.


Azkenak
2018-06-19 | Usurbilgo Noaua
GuraSOSek Zero Zona Kanala, telebista kate propioa estreinatu du Youtuben

“Batzuk nahi dutena soilik kontatzen dute. Zero Zonan herriak du hitza”. Horiexek GuraSOSek abian duen Hitzartu prozesuaren baitan, ostiral arratsalde honetan bertan martxan jarri berri duten Zero Zona kanalean entzun ahal izan ditugun lehen hitzak. Aurrerantzean, Youtubeko kate honen baitan, astero albistegi bat eskainiko dute.


2018-06-19 | ARGIA
Protesta egin dute baserritarrek, The World's 50 Best Restaurants galaren aurrean

The World's 50 Best Restaurants sari-banaketa galaren ataritan, The Chef's Feast ekitaldia egin dute astelehenean Atxondon (Bizkaia). Inguruko baserritarrek hainbat pankarta jarri dituzte “Diputazioak bultzatzen duen elitearentzako gastronomia ereduaren kontra”.


2018-06-19
AEBetako marrazkilari politiko bat lanetik bota dute Trumpi buruzko komiki kritikoengatik

Rob Rogers izeneko marrazkilaria kaleratu dute Pittsburgh Post-Gazette egunkaritik, bertan 25 urtez lan egin ostean. Bere hitzetan, Trump presidenteari buruz egindako komikiengatik bota dute lanetik, Democracy Now hedabidean jakinarazi dutenez.


Kultur, jatorri askotako arrozak eta aldarrikapena munduko arrozak ekimenean

Mariaren Bihotza plaza jendez bete zen larunbatean, eguraldia lagun Munduko Arrozak ekimenaren  15garren edizio ospatu zen. Beste urte betez arroza izan zen protagonista, baina auzo bizi baten aldarri ere. Bilbo Zaharra, San Frantzisko eta Zabalako taldeen koordinakundean Munduko Arrozak ekimenaren duela 15 urte jarri zuten martxan.


2018-06-19 | ARGIA
India azken hamarkadetako uraren krisirik larriena bizitzen ari da

Ur edangarri faltagatik India bere historiako krisirik handiena bizitzen ari da, Democracy Now gunean jaso dutenez.


2018-06-19
Labore Bilbok udako jaialdia antolatu du aste honetarako

Ia urte bat pasatu da Laborek ateak ireki zituenetik. Geroztik, auzolanean oinarritutako proiektu hau bazkideei esker egin du aurrera, produktuen prezio justua eta kalitatea bermatuz.

  

 


2018-06-19 | Hala Bedi
Gasteizko SuperCor supermerkatuan eta inguruan ekimena egin du LAB-ek

SuperCor Express izeneko denda zabaldu zuten duela hiru astea Zulaika kirol-denda zegoen lokalean.


2018-06-19 | Arabako Alea
Subilla Gasteizko zundaketek 163 egun iraungo dute

Fracking-aren bitartez gasa ustiatzeko egitasmoaren aurkako alegazioen berri emango du bihar Berriztu Araba taldeak.


2018-06-19 | Euskal Irratiak
Igandeko lanari ezetz erran diote LAB sindikatuko kideek Hazparnen

"Igandeak pausa egunak dira, eta igandetan komertzio handiek itxirik behar dute izan". Lelo honekin, LAB sindikatuko 50 kide inguru elkarretaratu dira ekainaren 17 honetan Hazparneko Intermarché saltokiaren aitzinean.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude