Kontalariek kontatuta

2003ko urtarrilaren 26a

Koldo Amestoy izan zen Euskal Herrian bere burua ipuin kontalari bezala aurkeztu zuen lehendabizikoa. Hogeita hiru urte pasa dira ordutik. Gaur egun, ez da hain harritzekoa edozein herritako kultur etxe, liburutegi edo aretotan ipuin-kontalari baten emanaldia iragarri dutela ikustea. Garai hartan apenas zegoen kultur etxerik edo ipuinak kontatzeko egokia zen aretorik liburutegietan.

Kasualitateak eraman zuen lanbide honetara. Antzerki munduan zebilen, txotxongiloentzat ipuinak lantzen zituen eta Radio Adur-Navarren ipuinak kontatzeko proposamena egin zioten. Berak, AEK-ko arduradun bezala, onartu. Gaur arte. Irratitik aurrez-aurre kontatzerako bidean erabat autodidakta izan da. Ez bakarra, ordea. Garai hura, 1980. urtea, Frantziako Estatuan kontalari askoren hasiera urtea izan zela kontatu digu berak. Han-hemenka kontalariak sortzen hasi zirela entzuleak hurbiltasunaren beharra somatzen zuelako, kontuak begietara begiratuz, belarrietara zuzenean kontatuko zizkion jendearen beharra.
Urtean hirurogeita hamarren bat emanaldi egiten ditu gaur egun. Euskal Herrian eta Frantzian zehar ere bai. Otsailean bertan, Quebec eta Montrealen ibiliko da kontu-kontari. Euskaraz eta frantzesez.
Eta berak egindako bideak jarraitzaileak izan ditzan Ustaritzen, bigarren urtez tailer batean ari da irakasle. Hilean behin elkartzen dira. Bizpahiru orduz ariketak egiten dituzte, ipuinak ikertu, barrendik nolakoak diren aztertu, eta elkarrizketa librean ipuinaren inguruan, ipuinaz eta ipuinekin aritzeko.
Irakaskuntzaren bidetik heldu zen ipuin kontalaritzara Pello Añorga. Oiartzungo ikastolan irakasle zen eta zuzenean haurren bihotzeraino heltzeko biderik egokiena, bere lagunik handiena, ipuina zela jabetu zen. Lehendabizi urtebeteko eszedentzia eskatu zuen bere lanean, liburutegietan ipuin-orduak antolatzeko eta Eskoriatzako Haur liburu mintegian hasi zen ikertzen eta ikasten, beti ere, ipuinarekin elkarbizitza bati ekiteko asmoak bultzatuta. Pellok ere beharra sentitu zuen. Berea. Bera ondo sentitzeko, ipuinak kontatuz bizi behar zuela erabaki zuen arte. Hamasei urte pasa dira orduz geroztik. Eta aitortu digu asko ikasi duela hamasei urteotan: malgutasunean eta kontaketan, eta batez ere umiltasunean: umiltasuna entzuteko orduan, umiltasuna kontaketa bakoitzera aurriritzirik gabe joaterakoan, umiltasuna emanaldi bakoitzean erne egoterakoan...
Ehundik gora emanaldi egiten ditu urtean. Eta zer kontatua badaukanez, irakasteko ikastaroak ere eskaintzen ditu kontalari berri, guraso edota irakasleentzat.
Itziar Zubizarreta ere irakaskuntzatik iritsi zen ipuin kontalaritzara. Hamar urte egin zituen haur txikiekin irakasle eta etengabe kontatzen zizkien ipuinak, beti izan delako literatura zalea. Haur literatura lantzen zuen testu liburuetarako, majisteritza eskolan eskolak ematen zituen hizkuntza didaktikaz eta halako batean, ipuin-kontatzetik eta ipuinak ikertzetik bizitzeko erabakia hartu zuen. Lehendabiziko esperientzia harrigarria izan zela kontatu digu: "Oso inpresio fuertea da hasieran laurogei ume zuri begira, zu noiz hasiko zain ikustea. Gerora, ohitu egiten zara».
Jose Mari Carreren hasierak ere antzerkiaren inguruan kokatu behar dira. Berak Koldo Amestoy ezagutzen zuen ordurako, ikusia zeukan ipuinak kontatzen. Eta bera ere animatu egin zen. Antzerki mundua ezagutzen zuenez, ez zela zerotik hasi iruditzen zaio. Ipuin kontaketa dibertsio modura bizi du berak, inolako edukatzeko helbururik gabe: "Ni dibertitzeko, eta besteak dibertitzeko".

Zer kontatua izateko...

Iturri askotatik edaten dute kontalariek. Etengabe aritzen dira beraien ipuin zorroak betetzen. Denek aipatu digute tradizioa, kontu zaharrek duten garrantzia. Baina ez hori bakarrik. Pello Añorgak, esate baterako, oso gogoko ditu Zen tradizionala edota Ipar Ameriketako indioengandik datorrena. Horrekin batera Eskoriatzako mintegian jarraitzen du haur txikientzat sortzen diren liburu berri guztiak gertutik aztertzen, eta bere helburuetako bat beti ipuin batzuen eta besteen artean kontrastea sortzea izaten da. Ipuin horietako batzuk lagun zaharrak ditu, emanaldi bakoitzean atera nahi izaten dutenak; beste batzuk, berriz, lokartuta egoten dira ustekabean egunen batean agertzeko. Batzuek gatza jartzen diote emanaldiari, beste batzuek, piperra, edota ura.
Koldo Amestoyk ere asko irakurtzen du, eta horrekin batera, aktualitatea jarraitzen du. Ipuinak sortu eta bildu egiten ditu gehienetan gai bereziren baten inguruan. Eta denak hari bati lotuz, idatzi. Eta kontatu digu idatzitakotik asko kendu egin beharra izaten duela.
Itziar Zubizarretak ere berak asmatutakoak molde tradizionalekoekin edota beste batzuen ipuinekin konbinatzen ditu. Poesia tradizionaleko pieza asko jolas gisara erabiltzen ditu, antzerkitxoak osatuz. Giltza duten ipuinak ere gogoko ditu.
Jose Mari Carrerek, berriz, oso anarkikoa dela kontatu digu. Idatzi ere apenas egiten dituen, eskema batzuk salbu. Eta emanaldietan inprobisatu egiten du gehienean.
Gainontzekoen emanaldietan ere inprobisazioak paper handia jokatzen du. Intuizioak agintzen die aldian aldiko eta parean dutena kontuan hartzea ezinbestekoa da. "Xumea izan behar da", kontatzen du Koldok, "jendea, ipuina eta kontalariaren arteko hirukote horren harremana martxan jarri behar da emanaldi bakoitzean, eta ez da normalean lehendabiziko mementoan lortzen. Pixkanaka ikusten duzu entzulea hurbiltzen, irriren bat edo beste entzuten duzu, eta orduan konturatzen zara lehendabiziko mementoa gainditu duzula". Derrigorrezkoa, bestalde, kontatu behar duen ipuinak bere "barruan kilika egitea" ei da. Antzeko zerbait sentitzen du Pellok ere: "Ipuinen batek hunkitzen baldin banau, honekin hastea erabakitzen dut. Proba egiten dut, eta agian sartuko da errepertorioan. Orduan baduzu lagun berri bat. Zein kontatu erabakitzeko orduan zeure gorputza entzun! Berak esango dizu zer egin. Halere, beti ez da asmatzen, noskià".
Norberaren inpresioaz gain, ordea, badira beste baldintza batzuk ipuin kontaketarengan eragin zuzena dutenak. Itziarrek garrantzia handia ematen dio hizkuntza ondo tajutzeari, ahotsa menperatzeari, hartzailearengana iristen ez den ipuina baztertu eta beste batera salto egiten ikasteari, baina, garrantzitsuena, bere ustez, ipuina bera da: "Ipuinak du indarra, bere kadentziak, bere erritmoak, bere doinuak, eta ondo kontatuz gero, haurrekin komunikatu egiten zara eta haur bakoitzarekin hitz egitea lortzen duzu".
Pellok ere ezaugarri zerrenda luze bat egin digu ipuin kontalarientzat beharrezko: entzuten jakitea, barrendik isilik egoten ahalegintzea, umiltasuna, umorea, maitasuna, duzun onena konpartitzeko ausardia izatea, ahotsa lantzea, sintzeritatea, begiradaà "Kontatzerakoan begiradak afektuarekin lotua joan behar du, so onarekin lotua. Haur guztiei zabaldu behar zaie begirada; ondo begiratzen badiezu, haurrak sartuko dira. Baita arazoak dituzten haurrak ere, hain juxtu, so gaizto asko jasotako horiek".

Kontaketaren magia.

Ipuin kontalaritzak badu magiarekin loturaren bat. Magiarekin edo enkantamentuarekin. Era desberdinetan, baina kontatu diguten kontalari guztiek aipatu digute antzeko zerbait. Koldok, adibidez, bere emanaldietako mementorik politenetako bat bezala definitu digu ipuin kontaketa bukatu eta ondorengo segundoena: "Bizpahiru segundoz denak isilik geratzen gara; beste mundu hartatik honuntza etortzeko behar dugu denbora hori. 'Han nintzen zurekin, han' esaten dizu isiltasun horrek". "Ipuinak bere xarma erakusten duenean", kontatzen du Pellok, "urrezko soinekoa ehundu egiten da, eta ehun horren babesean jartzen gara denak. Hain gustura gaude, ez dugula hortik atera nahi".
Gero eta gehiago dira. Badakite elkarren berri, elkartzen ez badira ere. "Gurutzatu" egiten direla esan digu Koldo Amestoyk. Denek ikusten dute logikoa gero eta gehiago izatearena. Pelloren esanetan hitza berreskuratu beharra ikusten da mundu osoan. Ez da hemengo fenomenoa. Adibide modura, Koldok Frantziako Estatuko datuak eman dizkigu: "Gaur egun 400-500en bat kontalari profesional ari da 4.000-5.000 ipuin kontatzen".
Gizakiak beti kontatu izan ditu istorioak mundua interpretatzeko. "Triste gaudenean, gaizki sentitzen garenean, beti kontatu izan dugu, eta errealitatea zeinen mikaztua dagoen ikusita, normala da gero eta kontaketa gehiago izatea; batzuk era profesionalagoan ari dira, baina andereñoek egunero kontatzen dituzte ipuinak", gogorarazi digu Pellok.
Itziarren iritzian gizarteak bete beharreko funtzio bat betetzen ari dira ipuin kontalariak: "Gure herrian hirurogei urte hauetan ahozko transmisioaren galera izugarria gertatu da. Herri poesia tradizionala ez dugu ezagutzen. Analfabetoak gara, eta altxor kultural hori berreskuratu behar dugu". Horregatik aritzen da bera etengabe ikertzen. Eta kontatzen

Ipuina nahi?
Ospitaleko gela batean haur bat ohean. Gaixorik. Urduri. Tuboz inguratua. Ama ondoan du ipuin kontalaria sartu denean. «Nahi duzu ipuina entzun?». Baietz erantzun du. Hasi da kontatzen kontalaria. Baina haurra ez da ipuinean sartzen. Urruti dago. Beste nonbait. Haur kontalariak une batez ipuina utzi eta aurpegia ukituko dio umeari, kantatu egingo dio, xuxurlatu. Eta erabat lasaitu da. Beste haur bat dirudi orain. Ipuina entzuteko prest dagoen haurra.

Ipuin kontalariak ipuinak kontatzen adina jakin behar baitu parean daukanaren gogoa entzuten.
Beste gela batean, ospitalean hau ere, neskato bat bakarrik gelan. Triste. Hankak agerian ditu. Ipuina nahi al duen galdetu dio ipuin-kontalariak eta neskatoak, baietz. Hasieran ez da mugitzen. Entzun besterik ez du egiten.
Geroxeago, ordea, hankak mugitzen hasiko da. Zutitzeraino. Eta aitorpena egingo dio ipuin kontalariari: "Lehen hanketan mamuak ikusten nituen; orain, arraina ikusten dut".
Bi pasadizo hauek Pello Añorga ipuin kontalariarenak dira. Ez da kasualitatea biak ospitalean kokatzea, toki horixe delako gaur egungo haurrak isiltasunarekin, bakardadearekin lotura zuzena duen toki gutxietariko bat, kontalari oiartzuarraren hitzetan. Kasualitatea ez den bezala, ipuin kontalari bezala izan dituen pasadizoetakoren bat kontatzeko eskatu eta ospitalekoak aukeratu izana. Honek, bere ibilbide profesionalarekin du zerikusia: gero eta kontaketa intimoagoetarako aukera egiten ari da Añorga. Gero eta garbiago daukan bezala haurrentzako kontatu nahi duela.
Ez da bide bakarra. Aukeretako bat da.
Beste batzuk, Koldo Amestoyk, adibidez, gazte eta helduentzako kontaketa lantzen du batik bat aspaldian. Haurrak galdu egin dituela aitortzen du eta ipuina nahi dutenek ez dutela zertan ume izanik. Bereziki gazteei zuzendutako emankizunak iruditzen zaizkio une honetan urjentziazkoenak, "hitzaren mundua ere badela adierazteko gazteei, ez dela dena musika".
Itziar Zubizarreta umeentzako eta umeekin aritzen da. Urtean pare bat aldiz egiten du emanaldiren bat helduentzat, baina berak garbi dauka bere dohaiak eta bere bideak umeengana hurbiltzen dutela. Ez ahaztu, ordea, kontatzen ari dena, entzuten ere aritzen dela, eta horretan interes berezia jartzen du Itziarrek, bere ikerketak egin ahal izateko.
Jose Mari Carrerek esaten du ipuin kontalari ona izateko entzule ona izan behar dela entzuten duenean, irribarre egiten duela, berak hitz egiten besterik ez dakielako. Gazte eta helduentzako prestatzen ditu bere emankizunak, umeekin aritzea zailagoa iruditzen zaiolako. Bera heldua den aldetik errazago ulertzen duelako helduen mundua. Eta aldarrikatzen du Carrerek kontalaritza artea dela, antzerkia edo musikaren pareko zerbait, eta ez "haurrak zaintzeko zerbitzua". Horregatik nahiago izango ditu berak zerbitzu-susmorik pizten ez duten emanaldiak, tarberna eta gaztetxeetan egin ohi dituenak, esate baterako.
Ipuin kontalariak dira denak. Lau hauek eta edozein kultur-etxe, liburutegi, eskola edo gelatan topatuko dituzun gainontzeko guztiak ere bai. Gero eta gehiago. Genero eta estilo desberdinetakoak. Baina kontalariak, denak. Zuk ipuina nahi duzula esaten badiezu, ipuinak kontatzeko prest azalduko zaizkizunak


Azkenak
2018-05-27 | Adur Larrea
Ez hanka ez buru
Hitza hits

Botereari erronka

Batek sudur gorriak, besteak buruberoki makarra. Trikitixa eta pandero hotsek girotuta, Bizitza Da Handiena asteari bide eman diote. 60 herri mugimendu eta sindikatuk deituta “boteretik herritarren aurka egiten ari diren politikei” aurre egingo diete. Lehen ekintza indartsu gisa, hamasei urtez hutsik izan den zortzi solairuko eraikina okupatu dute Donostiako erdialdean, turistifikazio prozesu basatiaren erdian, 300 lagun kalean bizi diren hirian.  Munduko Turismo Erakundearen... [+]


2018-05-27 | Axier Lopez
Donostiako AHTren geltokiko obra, Garraio eta Obra Publikoen sailburu ohiaren enpresarentzat

Arantxa Tapia Lakuako Ekonomiaren Garapen eta Azpiegitura sailburuak, Eneko Goia Donostiako alkateak eta Iñigo de la Serna Espainiako Sustapen ministroak Donostiako Norteko geltokiaren birmoldaketa proiektua aurkeztu zuten maiatzaren 14an,  Donostiako udaletxean. Obraren helburua Abiadura Handiko Trenari sarbidea ematea da eta horren ardura Eptisa/Cinsa ingeniaritza-Jon Montero aldi baterako enpresen elkarteari esleitu diote, 861.000 euroan.


Mireya Andrade
"Bake-akordioetatik ez da ia ezer bete, %18 edo"

Mireya Andrade, Maria Lucelly Urbanoren gerra-izena da. 27 urte eman ditu FARCen eta erakunde armatuak eta Kolonbiako gobernuak Habanan egindako negoziazioetan parte hartu zuen urtebetez, Genero Gaietarako Azpibatzordeko kide gisa.


2018-05-27 | Xalba Ramirez
Abaraska proiektua
Etxebizitza, auzoaren eragile sozial

Erosi, alokatu eta okupaturen artean, etxebizitzaren arazoari erantzun berri bat ari dira entseatzen Donostiako Abaraska proiektuko kideak. Teilatu batetik harago, ingurua eraldatu eta beste bizi eredu baten oinarria izan daitekeelako jarri dute martxan etxebizitza kooperatiboaren proiektua. Definizio fasea behin igarota, bizitoki izango duten espazioa lortu eta errealitatera salto egiteko aliantzak josten dabiltza.


Legenarrak Europa du jatorri

Londresko University Collegeko ikerlari batek orain arte egindako legenarraren genomaren ikerketa sakonena egin du, Erdi Aroko Mycobacterium leprae bakterioaren 10 genoma aztertuta, eta emaitzak PLOS Pathogens aldizkariak jaso ditu.


Autopsiarako frogak

Amiantoarekin gertatzen ari denak gero eta antza gehiago dauka gerraosteko eszenatoki ilun batekin, konpondu beharreko osasun arazo larri batekin baino. Orain jakin berri dugu Irungo familia baten historia: CAFen lan egiten zuen gizon batek bere birikak gordetzeko eskatu zuen hil aurretik, eta horri esker jakin dute amiantoa izan zela bere heriotza eragin zuena.


2018-05-27 | Reyes Ilintxeta
Pello Elzaburu. Editore euskaldun (eta periferiko) baten memoriak
"Oso kutsatuta gaude Espainiako Estatuko kultura krisiarengatik"

Sorginek baserri batzuetan uzten omen zituzten kutxen izena da Pamiela. Kutxa horiek ez ziren inoiz ireki behar ezbeharrik gertatzea nahi ez bazen. Batzuen ustez, seguruena Pamiela argitaletxeko liburuak ere hobe inoiz zabalduko ez balira, haietatik isurtzen diren askatasun aldarriak eta memoria historikoa josteko ideiak jendearentzat oso arriskutsuak izan daitezkeelakoan. Liburuen iraultza isilaz asko daki Pello Elzaburu Pamielako editoreak.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude