Hasi eta buka, saio ederra ondu dute Xabat eta Joanes Illarregi anaiek, buruz buruko historikoa izan da. Gaztea gailendu da, zazpi puntuko alde eskasarekin. Hirugarren egin du Saioa Alkaizak. Iruñeko Zaldiko Maldiko elkarteak ipini dio txapela Illarregiri. Nafarroako bertsolaritzaren goraldia azpimarratu du antolakuntzak aurtengo edizioan.
Nafarroa Arenan jokatu den estreinako finalean, aise aritu dira bertsotan Joanes Illarregi eta Xabat Illarregi, eroso eta arin sumatu zaie oholtzan, eta buruz burukora sailkatzeko hautagaien artean zeuden. Halaxe izan da, eta bizia joan da finalaren bigarren parte hori. Laugarren finala zuten biek. Azkenean, Xabat Illarregi gailendu da (1.205 puntu) Joanes Illarregiren aldean (1.198,5 puntu), eta honela izan da hurrenkera: Saioa Alkaiza (732 puntu), Julio Soto (724,5 puntu), Eneko Lazkoz (705 puntu), Sarai Robles (695,5 puntu), Ekhiñe Zapiain (666 puntu) eta Eki Mateorena (637 puntu). Gai jartzaile lanetan, Ainhoa Larretxea eta Ander Aranburu aritu dira.
Hasieratik finala zerbaitek markatu badu, zera izan da: Julio Sotok lehen ariketan egin duen potoa, gaia emanda, binaka, zortziko handian. Bigarren bertsoa zuen, eta lehen erriman eta azkenekoan “aldiro” kantatu du. Beste poto bat ere egin du gero txapel hauxe bera sei aldiz jantzia duen bertsolariak; hamarreko txikian izan da bigarren akats hori. Dena dela, bertso onak utzi ditu Sotok, baita oro har denek ere.
Zortziko handi horretan, lehenak kantatzen lehen finala zuten Ekhiñe Zapiain eta Eki Mateorena izan dira. Oro har saio osoan bezala, Palestinaren genozidioak presentzia hartu du, eta gaia hortik zihoan: kotxea partekatzen dute lanera joateko, eta irratia piztuta daukatela, entzun dute su-etena apurtzen ari dela Israel, palestinar zibilak akabatzen. Hala bota du Zapiainek, ausart eta gordin, ofiziokide dituen kazetariei keinua eginda: “Heriotz aunitz gertatu dira / kazetarien ideian / nahiz eta bihotz ipintzen dugun / han hilko duten kidean / biok lanera kotxean goaz / akaso adibidean / mundu honetan denok baikoaz / bakoitza bere bidean”.
Zortziko txikian, gimnasiora joaten diren bi lagunen gorputzetik kantatu dute Sarai Roblesek eta Joanes Illarregik. Bigarrenak pisu gehiago ipintzen dio makinari, nahiz gero ezinean aritu. Lehena ohartua dago horretaz, eta hala bota dio Roblesek: “Papar puztua baina / galdurik balantza / egiten ari zara / kristoren triskantza / nik ere izan nahiko / nuke zure antza / gizon mediokre baten / autokonfidantza”. Ohi baino txalo eta oihu gehiago egin du publikoak, gustatu den seinale.
Ariketa berean, jostaria izan da Eki Mateorenaren eta Julio Sotoren artekoa. Liburutegi batean kokatuta, Soto liburua itzultzera joan zaio Mateorenari, eta, kodea igarotzean, duela hamar urte hartu eta sekula itzuli gabeko liburua dela ohartu da. Zirtoan aritu zaio Soto, irakurtzerik ez duela izan esanez, eta Mateorenak hala bota dio: “Ez dizut barkatuko / kristaua ertzean / sistemak dio beste bat / duzula etxean / segi zaitez korrikan / bueltatu ezean / beste hamar bat urte / zerrenda beltzean”.
Hamarreko txikian, aise aritu dira gero Joanes Illarregi eta Eneko Lazkoz. Adinekoen zentro batean kokatuta, Illarregi erabiltzaile eta Lazkoz bertako langile paperean aritu dira. Lazkozek lana utziko du, eta bera ordezteko, euskaraz tutik ere ez dakien langile bat kontratatuko dute. Joanes ez dago gustura, eta lehen bertsoko purrustadaren ondotik, honela eskertu dio aldamenean izan duenari: “Baina zer da ongia / ta zer da gaizkia / ez da hain dotorea / gaurko argazkia / bazoaz ta barrutik / esan dut, ostia! / nahiz ta begi bazterra / daukadan bustia / eskertzen dizut eman / didazun guztia”. Lazkozek, segidan, hala erantzun dio maitekiro: “Nik dena eman dizut / bihotz eta garun / zu ere nirekin ez / zara gaizki jardun / lotarako ordua / ja nola daukagun / gaueroko moduan / bihotzeko lagun / loretxoaren kanta / kantatu dezagun”.
Bakarkakoak, bereizgarri
Bertsorik onenak, beharbada, bakarkako ariketan egin dira, bakoitzari gai bat emanda. Xabat Illarregik bederatzi puntuko hiruna bertso egin ditu, klinika abortista bateko langile baten lekutik kantatuta. Hauxe izan da lehena: “Zer den bizitza, zer harremana / zer den bakea ta zer drama / noiz izan aita, noiz ama / bakoitzak bere pauta darama / jende dezente etortzen zaigu / gure etxe honetan barna / baina batzuek ez den lekuan / piztu nahi dute alarma / nik gogobetez eta poz-pozik / egiten dut nire lana / daukadan pena bakarra baita / jende hau jaio izana”.
Saioa Alkaizari egokitu zaio, bestalde, iraintzeko moduko parada eskaini zezakeen gaia. Halaxe egin du. Eskola garaian bizia ezinezko egiten zion irakaslearen eskela ikusi du egunkarian, eta pozik hartu du; horixe zen gaia. Lehen bertsoan kontatu du apeza zela irakasle hura, eta barre egiten ziola, besteak beste lodia izateagatik. Bigarren bertsoa hauxe izan da: “Lurra arina bekizu dio / eskelak ene gezi / zazpitan dute hileta eta / hara nijoa ihesi / orain heldu da nire garaia / mendekua da dakardan nahia / odola punpa frenesi / familia osoa bildua dago / mahaiaren bueltan sinetsi / kaixo! esan gabe sartu naiz bertan / protokolon antitesi / eta erdian egin garrasi / harekin enun ezer ikasi / gorrotoz ninduen hezi / ez du besterik merezi”.
Julio Sotori, aldiz, a priori gairik tristeena tokatu zaio: gaixotasun sendaezin bat du, eta lagunak elkartuko ditu etxean, bazkari bueltan, bizitza ospatzeko. Umore beltza sartu dio gaiari, eta lehen bi bertsoetan kontatu du nola sentiarazi dituen deseroso gonbidatuak, eta nola egin duen propio hori. Honela borobildu du bertsoaldia: “Ze bizitza ospatzeko / ez dugu behar Sanfermin / norbere urtebetetze, / opor edo San Valentin / nirea kasu gaitza da / hori aldez aurre nekien / baina konforme beharko / honenbestez dudanakin / baileys-a kopa honetan / eta erregetu dut txin-txin / kopak altxatu dituzte / ez dakitela zer egin / ta speach-a bukatu dut / umore beltz pixkekin / zuek uste baino leheno / laster gara elkarrekin".
Buruz buruko bizia
Saio ikusgarri baten ostean, ikusmina zegoen nortzuk sartuko ziren buruz burukoan, baina koska bat gorago zebiltzala ziruditen Illarregi anaiek, baita Saioa Alkaizak ere. Baina azkenean, Joanesen eta Xabaten izenak esanda, jendea zutik jarri da eta den-denak bien arteko besarkada estu eta goxoari begira ipini dira. Poza erakutsi dute anaiek, orro egin du Iruñeko Nafarroa Arenak, eta hala ekin diote finalaren bigarren parteari.
Umoretsuak izan dira buruz buruko lehen bi ariketak. Puntuka aritu dira lehenik, Sanfermin deuna bailitzan Xabat, eta San Saturnino Joanes, hain justu ere finala jokatu den egunean, azaroaren 29an, egutegi kristauan San Saturnino eguna baita. Deunen arteko klaseaz egin dute irri, Sanfermin mundu guztian ezaguna dela eta ez dela, harrokeriaz defendatu du Xabatek, berari kantuan egiten diotela astebetez egunero.
Gero, seiko motzean, Nafarroako bi politikari izatea eskatu zaie Illarregitarrei, eta zeregina zuten datozen urteetako ustelkeria kasuak diseinatzea. Horra umoreari beste parada bat ere. Xabatek bota dio: “Hau da PSOEren saga / beti debaldeko paga / eta hizketan ni aterako naiz / behar baldin bada / zeren eta kartzelara / eramanez gero hara / zu lasai egon ohartzerako / aterako gara”. Honela erantzun dio Joanesek: “Leku iluna kartzela / Xabat jakintzazu dela / ta behin sartuta ongi kostata / irtengo garela / marrazkietan bezala / jakin pentsatu nuela / igual kartzelan egin beharko da / hurrengo tunela”.
Ganbarako lanean, “harrera beroa jaso duzu” izan da sormenerako gaia. Hogei urtez preso egon den pertsona baten larruan jarri da Joanes. Espetxeak aipatu ditu, iluntasuna, bakardadea, eta, batik bat, Euskal Herriarekiko urruntasuna. Aberasgarritzat aurkeztu du azkenean Martutenera eraman izana, urruntasun politika amaitu izana, eta honela egin du hirugarren bertsoa, ja kalean dela-eta: “Zenbat aldiz imajina / ote dut gaurko eguna / kale guztia betea / familiakoa, laguna / baina gauzak nola dauden / ez ote da ezaguna / publikoki ezin dela / egin nahi dugun jarduna / soziedade honetan / orain a ze poztasuna / pribatuan baina horren / goxoki hartu nauzuna / orain imajinatzen dut / biharko etorkizuna / ahaztu gabe herritarrek / emandako maitasuna”.
Xabat, bestalde, ospitalean urtebete igaro ostean, alta jaso eta eskolara itzultzen den haurraren gorputzean ipini da. Ospitalean egondako urtea kontatu du, egiten zituen marrazkitxoak, eskolako lagunek bidaltzen zizkiotenak, eta, batik bat, itzultzearen poztasunean jarri du arreta. Hauxe izan du hirugarren eta azken bertsoa: “Bisitan etortzen ziren / nahiz ta etorri ezbaian / eta jolasten genuen / denok bai hemen, ta bai han / orain irribarretxo bat / daukat aurpegi alaian / haurra gozagarri baita / bere gelako talaian / ta aulki bat hutsik zegoen / launaka zeuzkaten mahaian / ta bertan eseri naiz ni / taldeko parte izan nahian / orain berriro lanera / ingelesean eta gaian / baina jolastuko dugu / errekreoko garaian”.
Zaldiko Maldiko elkarteko Sergio Barandiaranek ipini dio txapela txapeldunari. Iruñeko kultur elkarte horrek izan du txapeldunari txapela jartzeko ohorea, Bertsozale elkartearen esker on gisa, euskaldunentzat arnasgune izateko Zaldiko Maldikok egiten duen lanagatik, euskal kulturarekin eta bertsolaritzarekin duten harreman estuagatik, eta bertsolaritza sustatzeko egindako ekinbideengatik.