Pentsio sistema publikoa: Txileko herritarren aldarria 30 urteren buruan

  • 1980ko hamarkadan pribatizatu zuten Txileko pentsioen sistema, Pinocheten diktaduran. Estatu mailako arazo bilakatu da azken urteetan, erretirodunek jasotzen dituzten pentsio baxuengatik. Zenbateko hauek kudeatzen dituzten enpresa pribatuen aberasteak ere hautsak harrotu ditu. Hainbat mobilizazio izan dira azken bi hilabetetan herrialdean. Abuztuaren 21ean izan da azkena eta ehunka mila pertsona bildu dira Santiagon pentsio sistema publiko bat aldarrikatzeko.

Sara Arruabarrena Azkarate @s8ara
2016ko abuztuaren 24a
Abuztuaren 21ean izan da azken mobilizazioa eta ehunka mila pertsona bildu dira Santiagon pentsio sistema publiko bat aldarrikatzeko. (Argazkia: @NOmasAFP)

1981ean Txile aitzindari izan zen pentsio-sistema pribatizatu zuenean eta Hego Amerikako zenbait herrialdek haren urratsak jarraitu zituzten, Argentinak eta Peruk, esaterako. 35 urte igaro dira geroztik eta sistemaren bideragarritasuna zalantzan dago.

AFP (Pentsio Funtsen Administrazioak) enpresak sortu zituzten pribatizaziorako: Estatuaren esku-hartzea gutxitzen zuen sistema berriak eta pentsioak inbertsio-funtsen esku uzten zituen.

Langile orok AFP bat aukeratu eta kontu bat ireki behar du erretirorako aurrezkiak gordetzeko. Bi motako diru-sarrerak izango ditu kontu horrek: alde batetik, langileak berak soldataren %10 bideratuko du bertara –enpresak ez du gauza bera egingo, OCDE-ko beste herrialde kideekin gertatu ez bezala–, eta beste aldetik, pilatutako diruaren etekina dago, herrialdeko banku eta enpresa handietan inbertituta lortutakoa. Merkatuaren gorabeheren araberakoa da azken hau.

Azaldutako zenbatekotik komisioak kendu behar dira, langileen kalterako. Gordetako diruaren etekina bilatzen duen eredua da emaitza: Txileko Barne Produktu Gordinaren %62.

Hutsuneak ditu ereduak

Borja Suarez Madrilgo Universidad Autónoma-ko irakasle eta Economistas Frente a la Crisis plataformako kideak Txileko erretiro-pentsio funtsen inguruko lana argitaratu du. Hainbat ideia plazaratu ditu ereduak dituen hutsuneen inguruan.

2008an Txileko gobernuak bi diru-laguntza mota jarri zituen martxan, pentsio baxuei aurre egiteko. AFPk ordaindutako pentsioen %90 hilean 147.000 pesoetara (213 euro) iristen ez dela salatu du Sol fundazioak, hots, Txileko gutxieneko soldataren bi heren.

Pentsio baxuek urte gehiago lan egitera behartzen ditu herritarrak eta legez erretiro adina emakumeentzat 60 urtekoa eta gizonezkoentzat 65 urtekoa bada ere batez beste 70 urterekin hartzen dute erretiroa. Gainera, alde handia dago pentsioaren zenbatekoan generoaren arabera.

AFPk langileen %63aren erretiro-pentsioa kudeatzen dute: honek bidegabeko ekonomiak duen garrantzia azaleratzen du eta sistematik at behargin asko daudela nabarmendu.

Soluzio eske

Azken urtean Michelle Bacheleten gobernua Estatu mailako AFP baten sorreraren inguruan mintzatu da. AFPen desagertzea eta pentsio-sistema publiko bat aldarrikatzen dute askok ordea, No más AFP plataformak, esaterako. Honek eta hainbat eragilek deituta manifestazioa izan zen uztailaren 24an Txilen, eta antolatzaileen hitzetan milioi bat pertsona inguru bildu ziren herrialdean barrena. Abuztuaren 21ean ere izan ziren mobilizazioak, Santiagon ez ezik Txileko beste 50 herritan ere. Ez dira mobilizazio gehiago baztertzen.

Kanal hauetan artxibatua: Pentsioak  |  Ogasuna  |  Txile

Pentsioak kanaletik interesatuko zaizu...
2018-02-22
"Pentsio duinen" alde milaka lagun atera da kalera Hego Euskal Herrian

Pentsioen igoera KPI kontsumo-prezioen indizeari egokitzeko eskatu dute milaka lagunek Hego Euskal Herriko hiriburuetan. 


Aurten pentsioek %0'25eko igoera izan dutela salatu dute Iruñean Krisiaren Aurkako Adinekoek

2017an Kontsumoaren Prezio Indizea %1’1 igo den bitartean, 2018an pentsioaren igoera "onartezina eta barregarria" dela kritikatu dute. 


2018-01-30 | ARGIA
Pentsio duinak eskatuz kontzentrazio jendetsua egin dute astelehenean Bilbon

Bilboko udaletxe inguruetan protesta jendetsua burutu dute adinekoek astelehen eguerdian. Hirugarren astez jarraian mobilizatu dira, whatsapp eta sare sozialen bidez elkarri deialdiak zabalduz.


2018-01-21 | Juan Mari Arregi
Pentsioak bermatzea

Pentsioak informazioaren zurrunbiloaren erdian daude.


2018-01-17 | Miren Osa Galdona
Nola kalkulatzen dira pentsioak? PPk 2013tik martxan jarritako tranpa

Fatima Bañez Espainiako Gobernuko Enplegu ministroak erretiro pentsioen balioa kalkulatzeko neurri berri bat proposatu izanak polemika eragin du; pentsio-sisteman aldaketa handia ekar dezakeelako.


2017-12-31 | Sub Coop
Kalea gurea da

17 orduko debatearen ondoren eta 8 botoko aldearekin, Argentinako Diputatuen Ganberak pentsio erreforma onartu du: alegia, pentsioak %13 murriztuko dituzte gutxienez, eta ezgaitasunengatiko laguntzak ere txikituko dituzte. Biolentzia parlamentarioari indartsu erantzun diote kalean: protesta handiak, lapiko-jotzeak eta  greba orokorra. Herrialdeko demokraziaren 34 urteetan izan den gatazkarik biolentoenak bizi izan omen dituzte, gas negar-eragileak, gomazko balak eta harriak tarteko.


Mateo efektua eta adina: pentsioen paradoxa

Bismarck izan zen XIX. mendean gaurko pentsio sistemaren eredua sortu zuena, belaunaldien arteko elkartasunean oinarriturik hain zuzen ere. Ekuazioa oso sinplea da, enplegua duten gazteen egoera ekonomikoa adinekoena baino hobeagoa denez, eurek egindako ekarpenen bidez ordainduko dira adinekoen pentsioak.

Adin piramidea edota bizi esperantzaren eraginak alde batera utzita –ez dira bigarren mailakoak–, gaur egun neke zantzu nabarmenak azpimarratu ditzakegu eredu honen baitan, are... [+]


2017-06-06 | Zergatik Ez
Pentsioak EH independentean
MULTIMEDIA - solasaldia

Euskal Herri independienteak pentsioak ordaintzeko ahalmenik izango al du? Espainiaren bermeak hobetzea lortzerik ba al dago EH independientean? Eñaut Apaolazak BAI eta BAI erantzun die galdera hauei Antiguako Zergatik Ez taldeak antolatutako lehen hitzaldian.

 


2017-04-04 | ARGIA
Pentsio publiko duinen aldeko mobilizazioak iragarri dituzte

Eusko Legebiltzarrean egindako prentsaurrekoan pentsionisten hainbat elkartek Eusko Jaurlaritzari eskatu diote "osatu" ditzala euskal herritarren pentsioak. Manifestazioa egingo dute ostiralean Gasteizen.


Maria Gorospe Erdozia [pentsionista]
"Pentsio sistemaren krisia batik bat emakumeok ari gara nozitzen"

Maria Gorospe Erdozia naiz, 69 urteko iruindarra, eta beste pentsionista asko bezala, gorriak ari naiz ikusten. Hilean 600 euro inguruko pentsioa jasotzen dut, eta horrekin, gaur egun, ezin naiteke bizi. Hartara, lan egitera behartuta nago.


Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude