Guk hitano, hik zergatik ez...

  • Gure gurasoen belaunaldikoek, hau da, duela ehun bat urte jaiotakoek, hika egiten zuten gehientsuek Euskal Herri zabalean. Gizon zein emakume, ez zegoen alde handirik horretan. Antzinatik datorkigun berbeta moduari eusten zitzaion etenik gabe.

Juan Martin Elexpuru
2018ko urtarrilaren 16a

Hitanoaren gaurko egoera ezagutzen dugu: adin handikoek hortxe-hortxe eusten diote zonalde euskaldunetan, belaunaldi gazteagoek oso galdua dute, eta ondo samar eusten zaion lekuetan ere aditz-forma traketsak nagusitu dira (hiper-hiketa) gazteenen artean; eta gizonezkoek gizonezkoena ikasi dute bakarrik, emakumeei ere berdin hitz egiten zaie. Emakumeek, berriz, gutxik dakite hika.

Hikaren galeraren arrazoi nagusia euskara beraren galera izan da zalantza barik. Zukari ere hozta-hozta eutsi zaio desagerpen arriskuan egon den aro luzean. Baina ez da hori izan arrazoi bakarra. Hona hemen ahotsak.com-eko artxibotik jasotako esaldi batzuk: “Hika aritzen ginen elkarrekin eta ‘hika  ijitoak aritzen zirela!”. “Hika itsusi dela esaten ziguten”. “Gu hika eta ama atzetik demandan errespeturik ez geneukalako, hika egiten genuelako”. Elizgizon eta guraso moralistenak beti saiatu dira hika baztertzen, berbaera horrek konfiantza larregia adierazten zuen nonbait, eta konfiantzak bekaturako bidea errazten.

Esanguratsua da zein bilakaera izan duen hiketaren transmisioak familian. Etxe askotan gurasoek hika egin izan diete semeei baina ez alabei. Hori da gaur egungo desorekaren arrazoi nagusia, lehenagoko belaunaldietan ez baitzen horrelakorik gertatzen.  Egun “mikromatxismoa” esaten zaion horren beste seinale bat, ziurrenik.

Ezaguna denez, euskara jakitearen eta erabiltzearen arteko desoreka da  euskalgintzaren egungo kezka handienetakoa, hau da, jakin gero eta gehiago eta erabili gero eta gutxiago egiten dela. Eta arrazoien artean,  egungo euskararen adierazkortasun falta aipatzen da, hitz jokoak, zentzu bikoitzeko esaldiak, “berbeta beroa” azken batean, erdaran aurkitzen dugula, gure mihi behiala zorrotza kamustu egin zaigulako.

Esanguratsua da zein bilakaera izan duen hiketaren transmisioak familian. Etxe askotan gurasoek hika egin izan diete semeei baina ez alabei. Hori da gaur egungo desorekaren arrazoi nagusia, lehenagoko belaunaldietan ez baitzen horrelakorik gertatzen.  Egun “mikromatxismoa” esaten zaion horren beste seinale bat, ziurrenik.

Gaitz hau ez du hiketak bakarrik sendatuko, ezta gutxiagorik ere. Bakoitzak bere ganbara ondo bete beharko du ikasiz, irakurriz, hiztun onei erreparatuz eta abar. Gogoan dut orain dela bi edo hiru hamarkada zenbat azpimarratzen genuen klaseetan klasikoak irakurri beharraz, modismoak eta esaera zaharrak zela lantzen ziren eta grabazioak egiten aitona-amonei. Orain ia frikitzat hartzen dira horretan saiatzen direnak. Asko pobretu zaigu eguneroko berbeta (eta ez euskaraz bakarrik), eta solasa eta jolasa errima perfektua den arren, ematen du oinezkook bertsolarietan delegatu dugula denon eskura dagoen ahalmen hori.

Baina hiketa behintzat badugu, euskaldunok bakarrik dugun baliabide hori, gaixorik baina bizirik heldu zaiguna historiako une honetara. Ez da erraza hitzekin deskribatzea hika egitearen plazera. Hizkuntza estandarrean egun guztia jardunda gero tabernara lagun artera joan eta herri-hizkeran hika egitea.  Edo beste edozein girotan. Batzuek etxera heldu eta zapatilak janztearekin alderatzen dute, beste batzuek ur-jauzi garden baten hotsa entzutearekin. Gatza eta berakatzarekin ere bai.

Gaur ez du lehen zuen estigmarik, goraipatua ere bada jakitunen aldetik. Baina egin, ezer egiten al dute akademiak edo beste erakunde batzuek hura prestigiatzeko? Erakusten al da eskoletan? Ez. Esku bakarreko atzamarrak nahikoa izango dira aurten gure lurraldean eman diren hika ikastaroak kontatzeko. Honetan (ere) Deba Ibarra izan da aitzindari. Badihardugu Elkarteak hamabi liburuxka argitaratu ditu dagoeneko herri ezberdinetako aditzekin. Primerako materiala, ia ezinbestekoa, zukako zein hikako formak finkatzeko eta berrikasteko. Adibide bat jartzearren: Bergaran neban/neben/naben/naban formak entzuten ziren, eta orain ematen du, egindako ahaleginari esker, jatorrizko neban nagusitu dela.Geinke ere bai, garai bateko leikegu-ren ordez.

Esanak esan, hika modan dago, gero eta jende gehiago saiatzen da egiten. “Aita, ama, zergatik ez didazue erakutsi?”, kontu-eske ibili ohi dira seme-alabak. Baina gaitz bat (gaitz-erdia?) ari da nagusitzen: hiper-hiketa.Esan dik/jok Urbian elurra zegokela/jagokela. Hau da, hiketa behar ez den lekuan, menpekoetan, erabiltzea.  “Biokelaren propaganda egiten, ala?” esaten die gure lagun gaizto batek. Erraz sendatzekoa dirudi gaitzak, baina inork zuzentzen ez duenez, eta hiztun onei ere gero eta gehiago entzuten zaienez… Agian egunen baten ontzat eman beharko da.

Batuko hiketa ikasteko hor dugu Ritxi Lizartzaren liburu ederra. Hitano batuak badu bere esparrua: literatura, ikus-entzunezkoak (Goenkale datorkit gogora), euskaldun berriak, euskalki ezberdinen arteko solasak eta abar. Ederto. Baina hikaren jokaleku naturalena  euskalkiak eta herri-hizkerak dira. Eta hika prestigiatzeko eta berreskuratzeko, euskalkiak bere osotasunean bultzatu beharko dira. Ezin hika ondo egin zuka ondo egin gabe. Eta ez dirudi euskalkiak indartzeak inolako kalterik egiten dionik batuari, batzuei entzunda besterik dirudien arren. Zenbait euskaltzain, esatari eta idazle giputx euskalkiak (bizkaiera batez ere) edo herri-hizkerak arlo publikoan erabiltzearen aurka agertu dira, jabetu gabe ziurrenik  nolako albo kalteak eragiten dituzten horrelako adierazpenek herri-euskara, hiketa barne, erabiltzeko eta indartzeko ahaleginetan dabiltzanen artean.

Egidan/k hika.

Juan Martin Elexpuru (hika irakaslea)

Kanal hauetan artxibatua: Iritzia  |  Hitanoa

Iritzia kanaletik interesatuko zaizu...
2018-02-25 | Asier Blas
Inperialismoaren maskarak erori dira Sirian

Wesley Clark jeneralak kontatua du 1991n Paul Wolfowitzekin izan zuen elkarrizketa, politika militarrerako Defentsa idazkariordearekin. Clarkek esan zion: “Nahiko pozik egon behar duzu armadak Desert Storm operazioan izan duen portaerarekin”; (1991n AEBek Iraken aurka egin zuten erasoa izan zen). Wolfowitzen erantzuna epela izan zen: “Tira bai, baina ez, egia esan Saddam Husseinez libratu behar ginen eta ez dugu egin. Halere, gauza bat ikasi dugu, gure armada erabili dezakegu... [+]


2018-02-25 | Jon Alonso
Leterenak

Robert Lowell (1917-1967), poeta estatubatuar bat izan zen. Amerikako Estatu Batuetako Liburuaren Sari Nazionala (National Book Award, 1960, Life Studies obrarengatik) eta Pulitzer Saria, poesian (1947an eta 1974an), irabazi zituen. Bakezalea zelako zaigu ezaguna: kontzientzia arrazoiak alegatu zituen II. Munduko Gerrara ez joateko (eta kartzelara joan zen aldi batez), eta Vietnamgo gerraren aurka idatzi zuen.

1960an, hau da, sari inportante hura jaso berri, Imitations liburua argitaratu... [+]


Sekretua, anonimatua eta gardentasuna

Adierazpen askatasuna, informazio eskubidea. Halako hitzak ahoskatu genituen 1983ko apirilaren 18an UPV/EHUko Informazio Fakultatean egin genuen batzar jendetsuan. 19 urte nituen. Xabier Sánchez Erauskin kazetaria kartzelara zihoan bi artikulu idazteagatik: ETAko presoen bi arreba eta erregeak egindako bisitari buruzko El paseíllo y la espantá. Bestelako garaiak ziren.

Adierazpen askatasuna. Halako hitzak Barakaldoko pankarta batean 2015eko maiatzean Kaiet Prieto atxilotu... [+]


Gorputz ez-onartuak

Euskaldun askok Goya sarien gala adi-adi ikusi genuen Handia filmagatik. Gala hartan emakumeen eskubideen aldarria egingo zela iragarri ziguten, andreon ikusgarritasuna errebindikatu, feminismoa ahotan hartu.

Baina itxurakeria baino ez zen egon; izan ere, hainbat emakumeren gorputzak izan ziren ekitaldi guztian zehar mintzagai. Andra batzuen loditasuna, hain zuzen ere. Andrazko batek aitatu zuen filma errodatutakoan baino argalago zegoela. Beste batek hirugarren bati esan zion dietista bera,... [+]


2018-02-25 | Karmelo Landa
Bilbo bere saltsan egosten da

Berrikuntzaren eredutzat aurkeztua izan den Bilbok dar-dar egin du azkenaldi honetan. Zein izan da lurrikara horren arrazoia? Buztinezko oinak ote dauzka Bilbo berriaren mitoak? Kezka zabaldu da herritarren zein agintarien artean, eta oraindik erantzunik aurkitzen ez duten galderak  hasi dira plazaratzen. Jakina da erantzunetan asmatzeko, ezinbestekoa dela aurretik galdera egokiak plazaratzea.

Oharkabean bezala gertatu zen guztia: iragan abenduaren 23an, goizaldez,  Ibon... [+]


2018-02-23 | Patxi Azparren
Batzarren Errepublika, eraldaketari ekin

2014. urtean Batzarrak Jatorrizko Antolaketa liburuxka plazaratu nuen Mentxu Zoritak eta Ibon Ostolazak lagunduta. Argitaratu aurretik zalantzak izan nituen ez bainabil mundu akademikoan. Zenbait ekarpen, adituen monopolioa izan behar direla pentsatzen dugu eta uzkur jokatzen dugu sarritan.


2018-02-21 | Asier Azpilikueta
PAI programek hauspotu dute G ereduaren gorakada, A ereduaren kaltean

Nafarroako euskal mundu txikia pixka bat aztoratu zaigu egunotan, 2018-2019 ikasturterako aurrematrikula datuek erakutsi omen baitute D ereduak beheranzko joera hartua dela. Ez dago argi, ordea, aurrematrikula datuak erakunde ofizial batek emanagatik ere, dantza handia egon baita zenbaki horiekin. Atzo berean, Roberto Perez Hezkuntzako zuzendari nagusiak Euskalerria Irratian halako lasaitasun mezu bat helarazi nahi izan zuen, eta adierazi zuen D ereduak ez duela gora egin, baina ezta behera... [+]


Fauna publikoa
Txingorra ari du, kontuz gidatu

Esaldi bat izan daiteke aldi berean kategorikoa eta zehazgabea, Anne Hidalgo Parisko alkateak erakutsi digu.


Irakasle interinoak, abandonatuta

Iñigo Urkullu lehendakariak burutzen duen gobernuko Hezkuntza sailak hainbat urte daramatza lanean hezkuntzan paktu bat lortzeko. Horren bidez, Euskal Hezkuntzaren Lege berri bat onartu nahi du eta 1992az geroztik indarrean dagoena ordezkatu.


Soldadutzari ez!
Adi gazteok: laster debaldeko oporraldiak izan ditzakezue. Zaudete argi, postariak eskutitz bat ekar baitiezazueke Madriletik -horren estiloko gutunak beti Madriletik datoz- doaneko egonalditxo baterako gonbitea eginez.

Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude